در سومین نشست از سلسله برنامههای «چهار فانوس»، به بررسی جایگاه و نقش وکلای اربعه امام عصر(عج) در دوران غیبت صغری پرداخته شد. این نشست که با حضور پژوهشگران برجسته برگزار شد، بر اهمیت این شخصیتها در پیشبرد نهضت شیعه و تبیین تأثیرات آنها در دوران پرچالش غیبت تأکید داشت. تحلیلهای جدید نشان میدهد که برخلاف برخی دیدگاهها، تشیع در این دوره نه تنها افول نکرد، بلکه با رهبری هوشمندانه وکلای اربعه، شکوفایی قابل توجهی داشت.
به نقل از روابط عمومی اندیشکده مهدویت و انقلاب اسلامی آستان مقدس مسجد جمکران، سلسله نشستهای تخصصی «چهار فانوس» با هدف عمقبخشی به مطالعات مربوط به دوران غیبت صغری و معرفی دقیق چهرههای کلیدی آن دوره برنامهریزی شده، همزمان با ایام پرفیض ماه شعبان و در آستانه جشن نیمه شعبان و میلاد امام زمان(عج)، با حضور اساتید و پژوهشگران برجسته برگزار میشود.
در سومین جلسه از این سلسله نشستها که با حضور سعید طاووسی مسرور، پژوهشگر تاریخ تشیع و استاد حوزه و دانشگاه، برگزار شد، به جایگاه بیبدیل وکلای اربعه امام عصر(عج) در تاریخ شیعه، تبیین اقدامات، چالشها و خدمات آنان پرداخته شد.
طاووسی مسرور در ابتدای سخنان خود، وکلای اربعه را «ماههای درخشان» تاریخ تشیع توصیف کرد و گفت: این بزرگواران همچون ماههایی بودند که نور خورشید تابان ولایت امام زمان(عج) را در دوران غیبت به جامعه شیعی میتاباندند و نقش واسطهای حیاتی را ایفا کردند. متأسفانه این چهرههای برجسته، در طول تاریخ مظلوم واقع شدهاند و آنچنان که باید، قدرشان شناخته نشده است.
وی با رد دیدگاههایی که دوران غیبت صغری را دوران افول تشیع قلمداد میکنند، تأکید کرد: برخلاف این تصور، اسناد تاریخی نشان میدهد که تشیع در همین دوره، هم از نظر اجتماعی و هم سیاسی، رشد چشمگیری داشت؛ خاندانهای شیعی در دربار عباسی نفوذ کردند و نهضت علمی شیعه با حضور علمایی مانند کلینی و صدوق به اوج رسیدند. این تحولات بزرگ، مرهون مدیریت هوشمندانه، تلاش و تدبیر همان چهار وکیل امام عصر(عج) بود.
این محقق تاریخ تشیع، سومین وکیل حضرت، حسین بن روح نوبختی، را محور اصلی بحث خود قرار داد و با استناد به منابع اصلی مانند کتاب «الغیبة» شیخ طوسی، به شرح ویژگیهای شخصیتی، اقدامات و دوران پرچالش وکالت وی پرداخت. وی تصریح کرد: حسین بن روح بهدلیل انتساب به خاندان نوبختی که در دربار عباسی نفوذ داشتند، توانست با بهرهگیری از تقیهای هوشمندانه، هم از شیعیان در برابر فشارها حفاظت کند و هم شبکه وکالت را گسترش دهد. دوران وکالت او همزمان با چالشهای بزرگی مانند فتنه شلمغانی و نیز زندانی شدن خود او بود که با درایت و ارتباط قوی با اصحاب، این بحرانها را پشت سر گذاشت.
طاووسی به نقد و بررسی برخی جریانهای پژوهشی معاصر درباره وکلای اربعه پرداخت و گفت: متأسفانه در دوره ما، شبهات قدیمی درباره وکلای اربعه، بهویژه از سوی برخی مستشرقان، احیا شده است. کتابی مانند «کارگزاران امام پنهان» اثر ادمونهایز، با گردآوری و حتی افزودن بر همان شبهات قدیمی، اثر سوء خود را در فضای پژوهشی گذاشته است. ما نیازمند بازخوانی دقیق، منصفانه و مبتنی بر منابع دست اول تاریخ این دوره هستیم و باید با قلمی مستند، به دفاع از جایگاه این شخصیتها بپردازیم.
در بخش دیگری از این نشست، مهمترین منابع و پژوهشهای معتبر درباره وکلای اربعه معرفی شد. از جمله این منابع، کتاب «تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم» تألیف جاسم حسین، کتاب «خاندان نوبختی» اثر مرحوم عباس اقبال و مقالاتی چون «نقش سیاسی و فرهنگی حسین بن روح نوبختی» نوشته مجید احمدی کچایی و «یادکرد حسین بن روح نوبختی در منابع کهن» اثر طاهره عظیمزاده بودند. سخنران همچنین به معرفی مقاله «واکاوی چرایی باورمندی شیعیان امامی به وکلای اربعه در غیبت صغری» اشاره کرد.
وی در پایان با اشاره به نزدیک شده به نیمه شعبان، بیان کرد: نکته قابل تأمل این است که وکیل چهارم، علی بن محمد سمری، در روز نیمه شعبان سال ۳۲۹ هجری از دنیا رفت. در همان ماه، دو ستون بزرگ تشیع، یعنی شیخ کلینی و ابن قولویه قمی نیز دار فانی را وداع گفتند. این نشان میدهد که چگونه این بزرگان، میراثی استوار را برای ادامه راه تشیع در عصر غیبت کبری به جای گذاشتند.
