کتاب «تاریخ حدیث شیعه» از مجموعه موسوعه حدیثی اثر استاد علی نصیری گیلانی از سوی انتشارات «وحی و خرد»، در قطع وزیری و در ۴۳۲ صفحه انتشار یافت.
کتاب «تاریخ حدیث شیعه» از مجموعه موسوعه حدیثی اثر استاد علی نصیری گیلانی از سوی انتشارات «وحی و خرد» وابسته به «موسسه معارف وحی و خرد» در قطع وزیری و در ۴۳۲ صفحه انتشار یافت.
در بخشی از مقدمه این کتاب چنین آمده است:
کتاب حاضر بر اساس روش دوم تنظيم شده است که در آن به جاي واکاوي تحولات و تطورات فکري دانش حديث، بازشناخت شخصيتهاي تاثيرگذار حديثي هر دوره و آثار برجاي مانده از آنان بر مبناي هر سده، مورد توجه قرار ميگيرد. بر اين اساس، حديث در دوران پيامبر اکرم|، در دوران اهل بيت^ و اصحاب آنان و تاريخ حديث از سده چهارم تا سده کنوني مورد بررسي قرار گرفتهاند.
در اين جا تذکار ده نکته در باره اين کتاب و مباحث آن ضروري به نظر ميرسد:
يک؛ به رغم آن که تاريخ حديث به دو بخش اساسي: تاريخ حديث شيعه و تاريخ حديث اهل سنت تقسيم ميشود، ما همسو با مباحث ساير مجلدات موسوعه حديثي، تنها تاريخ حديثي شيعه را در اين کتاب دنبال کردهايم.
دو؛ مقصود ما از اصطلاح «شيعه» در اين کتاب، «شيعه امامي» است؛ يعني کساني که به امامت و پيشوايي دوازده امام از حضرت امير تا امام عصر× باور دارند. از اين جهت، تنها آن دسته از محدثان و آثار آنان در اين کتاب معرفي شدهاند که مشمول عنوان «شيعه امامي» باشند. عدم معرفي شخصيتها و آثار حديثي ساير فرق شيعه؛ همچون زيديه و اسماعيليه در اين کتاب ناشي از اين نکته است.
البته در مواردي که در باره تشيع يا امامي بودن يک فرد اختلاف وجود داشته باشد، ضمن اشاره به اختلاف، در معرفي آن فرد، مبناي مشهور انديشمندان مورد توجه قرار گرفته است؛ به عنوان نمونه به رغم اختلاف در تشيع بيهقي، بر اساس نگاه مشهور از او به عنوان يک محدث شيعي نام برده شده است. نيز به رغم اختلاف در باره اسماعيلي يا امامي بودن قاضي نعمان مغربي، ديدگاه امامي بودن او ترجيح داده شده است.
سه؛ شخصيتهاي حديثي که در اين کتاب بر اساس سير تاريخي معرفي شدهاند، کساني هستند که ميراث حديثي شيعه را گرد آورده يا در زمينههاي تنظيم، تنقيح و تبيين آنها تلاش کردهاند يا در باره هر يک از علوم و دانشهاي حديثي؛ همچون رجال الحديث يا دراية الحديث، اثري در خور از خود به يادگار گذاشتهاند. بر اين اساس، به عنوان نمونه ثقة الاسلام کليني به عنوان گردآورنده ميراث روايي، علامه مجلسي به عنوان تنظيم کننده ميراث روايي، ملا صالح مازندراني به عنوان خدمت تبييني به ميراث روايي و شيخ عبدالله مامقاني به عنوان فراهم آورنده يکي از منابع رجال شيعه معرفي شدهاند.
چهار؛ تفاسير روايي از منظر آن که به تبيين قرآن ناظر هستند، تفسير قلمداد شده و از آنها در تاريخ تفسير ياد ميشود، اما از آن جا که محتواي اصلي آنها را روايات تشکيل ميدهد، به عنوان بخشي از ميراث روايي تلقي ميگردند. از اين جهت، در اين کتاب همه تفاسير روايي شيعه به عنوان بخشي از تاريخ حديث شيعه؛ معرفي شدهاند.
پنج؛ مبناي معرفي شخصيتها و آثار حديثي، منابع و آثار حديثي موجود و در اختيار است؛ يعني آثاري که به زيور انتشار آراسته شده و براي ما شناخته شدهاند. پيداست که بسياري از کتب و تحقيقات حديثي در گذار حوادث مختلف نابود شدند؛ چنان که بسياري از آنها هم چنان به عنوان نسخههاي خطي در کتاب خانهها حضور دارند و به خاطر در دسترس نبودن امکان استفاده و معرفي آنها وجود ندارد.
شش؛ از آن جا که مبناي معرفي چهرههاي حديثي کساني است که تا زمان تدوين اين کتاب، چشم از جهان فروبستهاند، در معرفي محدثان سده کنوني، شماري از شخصيتهاي در قيد حيات که در باره ميراث و علوم حديث خدماتي داشته و دارند، از مدار معرفي خارج شدهاند.
هفت؛ در معرفي محدثان هر سده دو محور اساسي مورد توجه قرار گرفته است:
محور اول: معرفي زندگينامه، شخصيت علمي، معنوي و اجتماعي آن محدث با تاکيد بر مهمترين گزارهها و گزارشها در اين زمينه.
محور دوم: معرفي اثر حديثي که خود به دو صورت معرفي بيروني و معرفي دروني دنبال شده است؛ به اين معنا که در کنار نگاه بيروني به آن اثر؛ نظير بررسي جايگاه آن اثر از نگاه ساير انديشمندان، معرفي بخشهايي از محتواي آن اثر نيز مورد توجه قرار گرفته است. البته در مواردي که فرد داراي چند اثر حديثي مختلف است، به معرفي مهمترين اثر حديثي او اکتفا شده است؛ چنان که در معرفي علامه مجلسي تنها به معرفي کتاب بحار الانوار و در معرفي شيخ صدوق تنها به معرفي کتاب من لا يحضره الفقيه اکتفا شده است.
هشت؛ به رغم آن که کتاب متعهد است تا همه محدثان و آثار حديثي آنان را از آغاز تا کنون در هر سده معرفي کند، اما با توجه به فقدان، فقر و محدوديت آثار برجاي مانده در برخي از سدهها، ناچار شدهايم تا از کنار سده ششم بگذريم يا محدثان چند سده را کنار هم و در يک فصل معرفي کنيم؛ چنان که فصل هفتم، هشتم و نهم کتاب چنين است.
