عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تأکید کرد: امام زمان(عج) در دوره غیبت صغری تشیع پراکنده و متشتت را به انسجام نسبی در اواخر این دوره رساندند و برای بعد از آن هم مردم را به روات احادیث ارجاع دادند. این قابلیت را خداوند به این شخص شخیص داده است که اینطور بتوانند جامعه شیعه را در آن مشکلات و بحران‌ها به انسجام برسانند.
حجت‌الاسلام و المسلمین مجید احمدی کچایی؛ عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۲ مهر ماه در دومین پیش اجلاسیه کرسی تخصصی «نقش تاریخی امام مهدی (عج) در انسجام امامیه در غیبت صغری» که از سوی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی برگزار شد، با توجه به نقدهای واردشده بر طرح علمی وی در جلسه گذشته و اصلاح موارد بیان شده، گفت: یکی از موضوعاتی که به آن پرداخته شده است یادکرد بحران‌های دوران امام عسکری(ع) و چگونگی مواجهه امام با این بحران‌ها است؛ البته رفتار امام اعم از بحران‌ها است یعنی یکسری رفتارها اقتضای دوره غیبت بوده است که حضرت آن را انجام داده‌اند، مانند زیست پنهانی در آغاز غیبت که سبب بحران در امامیه شد.
وی افزود: زیست پنهانی پرسش‌هایی از این دست که آیا ما امامی داریم یا خیر را ایجاد کرد؛ همچنین حیرت از جمله آثار دوره غیبت بود که خود علما هم به آن اشاره کرده‌اند. فشار حکومت برای دسترسی به شبکه وکالت و خود امام هم از دیگر بحران‌های این دوره است.
احمدی کچایی ادامه داد: بعد از شهادت امام حسن عسکری(ع) با این مسئله روبرو هستیم که کنیزان مورد بازجویی قرار گرفتند و کنیزی که مدعی بارداری بود تا دو سال در قرنطینه قرار گرفت که نشان می‌دهد حکومت عباسی به شدت دنبال نابودکردن امام است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تصریح کرد: معتضد عباسی هم ۲۵ سال بعد از آغاز غیبت صغری گفت که جاسوسان به ما اطلاع داده‌اند که مهدی(حضرت مهدی عج) در فلان نقطه است و بریزید و او را بکشید. این‌ها نشان می‌دهد جریان سیاسی حاکم شدیدا دنبال حضرت بوده‌اند.
وی افزود: جریان جعفر هم به عنوان بحران مطرح است به خصوص در دو دهه اول غیبت صغری همچنین دوره نوغالیان و کیلان منحرف و انحراف بخشی از امامی‌مذهب‌ها و شیعیان که دچار انحراف شده بودند و امام باید در مواجهه با آنان کاری انجام می‌دادند.
احمدی کچایی بیان کرد: سازماندهی وکلا منحصر به تعیین وکلای اصلی نبود بلکه هم وکلای اصلی و هم فرعی و هم مناطق تحت مدیریت آنها را مشخص کردند و هیچ وکیلی نداریم که امام زمان(عج) آنها را انتخاب نکرده باشد؛ دستور به تقیه گسترده در برابر حاکمیت هم از سوی حضرت بیان شد تا جان شیعیان حفظ شود.
وی ادامه داد: رفتار وکلا هم در تقیه عمدتاً به دستور خود حضرت صورت گرفت و حتی نقل است که در خود غیبت صغری هم باز غیبتی رخ داد و حضرت فرمودند ارتباط خود را حتی با وکلا تا اطلاع ثانوی قطع کنید که برخی می‌گویند ۲۰ سال طول کشیده است.
احمدی کچایی تصریح کرد: ترسیم خطوط امامت، برخورد با وکلای منحرف و مدعیان وکالت هم به فراوانی رخ داده است همچنین برخورد با جریان جعفر کذاب از سوی حضرت صورت گرفت و مردم از مراجعه به او بازداشتند و بیان کردند که او علم امامت ندارد.
وی افزود: دیدار با شیعیان در تمام طول دوره غیبت صغری از سوی حضرت وجود داشت گرچه این دیدارها شاید سال به سال بوده است نه متوالی. پیگیری امور جاری شیعیان و نحوه هزینه‌کرد وجوهات و ... هم از جمله حوداث این دوره است.
وی با اشاره به نحوه فعالیت حضرت در ایجاد انسجام امامیه، بیان کرد: نهاد وکالت یکباره به دستور امام زمان(عج) در پایان دوره صغری به پایان خود رسید طوری که اگر کسی مدعی وکالت در آغاز دوره غیبت کبری بود مورد سرزنش قرار می‌گرفت که نمونه مشهور آن ابوبکر البغدادی است.
احمدی کچایی اضافه کرد: بعد از امام زمان(عج) هیچ وکیل دیگری معرفی نشد و هیچ فرقه‌ای در انتهای دوره غیبت صغری ذکر نشده است گرچه برخی گفته‌اند که جریان جعفر به صورت گمرنگ حضور داشته است که بنده چیزی در منابع در این باره نیافتم. در آغاز دوره غیبت صغری با انواع تشتت‌ها مواجه بودیم ولی رفتارهای امام سبب شد تا در پایان این دوره این تشتتات از بین برود.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به توقیعات بازمانده از امام(عج) اظهار کرد: در بررسی توقیعات می‌بینیم که متن این توقیعات در نیمه اول دوره غیبت صغری با نیمه دوم تفاوت دارد و حضرت در نیمه اول دنبال ثابت کردن یکسری اصول مانند توحید و نبوت و امامت و برخورد با غالیان هستند ولی در نیمه دوم غیبت صغری این مسائل مطرح نیست یعنی شیعیان به این باور رسیده‌اند که جریان امامت در وجود مقدس امام زمان(عج) جاری و ایشان فرزند امام عسکری(ع) است.
احمدی کچایی تصریح کرد: امامیه متشتت در اوایل دوره غیبت صغری در اواخر این دوره به وحدت و انسجام رسیدند. این مطلب را فقط امامی‌ها هم نگفته‌اند و مسعودی و ... هم آن را گرفته‌اند.
وی با بیان اینکه نظریه اینجانب به رد نظریه برخی از اهل سنت و مستشرقان هم کمک میکند، ادامه داد: این‌ها مدعی هستند که در این دوره وکلا امور امامیه را می‌چرخانند ولی بنده معتقدم که بر طبق منابع، وکلا بازوی از بازوان حضرت صاحب(عج) هستند و حضرت در این دوره با وکلای رسمی و فرعی و حتی غیروکلا هم مرتبط است از جمله نمونه آن الصیمری است که از امام درخواست کفن کرده بود و امام بعد از مدتی کفن به او داد. بنابراین این تصور که امام فقط با چهار تن از وکلا مرتبط بود و آنها با مردم تصور درست ولی کامل نیست چون امام با وکلای فرعی و غیروکلا هم به صورت محدود مرتبط بودند.
این پژوهشگر بیان کرد: کلینی به نقل از نوبختی آورده است که غیبت دوگانه، غیبت کبری و صغری بوده است. همه شیعیان مدعی هستند که امامت از اصول اصلی اعتقادی شیعه است؛ اگر به تاریخ رجوع کنیم امام کسی است که می‌تواند امتی را جمع کند ولی امت نمی‌تواند امام بسازد و انتخاب کند؛ نبی هم اینگونه است.
وی تاکید کرد: امام زمان(عج) در دوره غیبت صغری تشیع پراکنده و متشتت را به انسجام نسبی در اواخر این دوره رساندند و برای بعد از آن هم مردم را به روات احادیث ارجاع دادند. این قابلیت را خداوند به این شخص شخیص داده است که اینطور بتوانند جامعه شیعه را در آن مشکلات و بحران‌ها به انسجام برسانند.
نقدی بر طرح
همچنین نعمت‌الله صفری فروشانی، استاد جامعه المصطفی(ص) در سخنانی به عنوان ناقد با بیان اینکه بنده موافقم این آخرین جلسه برای پرداختن به این نظریه باشد زیرا وجاهت لازم را دارد، گفت: البته یکسری اشکالاتی وجود دارد که از باب زینت طرح عرض می‌کنم؛ اول اینکه روش تاریخی خیلی واضح نشده است مثلاً به بحران‌های دوره امام زمان(عج) و عملکرد امام اشاره شده ولی بازه زمانی این بحران‌ها و رفتار امام بیان نشده است و اینکه آیا عملکرد امام با بحران‌ها تناظر دارد یا خیر زیرا ممکن است برخی عملکردها با چند بحران تناسب زمانی داشته باشد.
صفری فروشانی بیان کرد: مثلاً از نکات خوبی که بیان شده، این است که حاکمان تا ۲۰ سال بعد از غیبت صغری هم دنبال کنترل منزل امام و محل ایشان بوده‌اند.
وی با بیان اینکه انسجام کلمه عام است و نباید در کلیدواژگان لحاظ شود، افزود: از این رو باید این واژه به کلمه دیگری مانند شیعه منضم شود. در بحث رقبا هم به نصیریه اشاره نشد در حالی که آنها معتقد بودند ابواب کار را درست کردند و مقام «باب» از مقام وکیل بالاتر است کسانی چون محمدبن شیعب و حسین بن همدان. نصیریه خیلی مهم هستند چون می‌گویند باب از هر جهت یعنی علمی، معنوی و سیاسی و آوردن کرامات و ...شبیه امام هستند ولی طرح شما از این گروه خالی است.
استاد جامعه المصطفی(ص) اظهار کرد: ما دنبال قانع‌کردن اهل سنت و مستشرقین نیستیم زیرا شما از مبانی‌ای استفاده می‌کنید که آنها تک تک این مبانی را قبول ندارند بنابراین هدف شما باید اثبات مواضع و عقاید شیعه باشد.
