بررسی تطبیقی تأویل‌های عرفانی ـ روایی سوره قدر

نشریه : قرآن‌پژوهی روایی

نویسنده : پديدآورنده : اسماعیل اثباتی

چکیده :

مفهوم لیلةالقدر از موضوعات چالش‌برانگیز در تفسیر و علوم قرآنی است که افزون بر مفسران، عرفا و محدثان نیز به تأویل آن پرداخته‌اند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکردی تطبیقی-انتقادی، به بررسی و ارزیابی دو دسته تأویل‌های عرفانی و روایی پیرامون سوره قدر می‌پردازد. در بخش روایی، سه روایت محوری از منابع کهن شیعی (کافی، تأویل الآیات و تفسیر فرات کوفی) که لیلةالقدر را بر حضرت فاطمه(س) تطبیق داده‌اند، از حیث سند و متن مورد نقد قرار گرفته و نشان داده می‌شود که این روایات علی‌رغم شهرت، از اعتبار سندی کافی برای معارضه با ظاهر قرآن برخوردار نیستند. در مقابل، تأویلات عرفا که بر مبنای نظریه «انسان کامل» و «حقیقت محمدیه» و با تکیه بر مراتب نزول (قوس نزول) شکل گرفته‌اند، تحلیل می‌گردد و نقد اساسی وارد بر آنها، یعنی نفی زمان‌مند بودن «لیل» با وجود قرائن متعدد لفظی و روایی، تبیین می‌شود. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که هرچند می‌توان نزول دفعی قرآن بر قلب پیامبر(ص) را پذیرفت، اما حمل «لیلةالقدر» در آیه، به وجود خارجی یک شخص (مانند حضرت فاطمه) یا یک امر انتزاعی صرف (مانند حقیقت احمدی)، نیازمند ادله‌ای متقن‌تر از آن چیزی است که در این دو رویکرد ارائه شده است.