بايد دوران بازى دين و سياست ناميد؛ دورهاى كه از سويى دين و مذاهب به كمك افراد شتافتند تا آنان را به قدرت و ثروت برسانند و از سوى ديگر، افرادى به كمك دين و مذهب شتافتند تا دين و بخصوص مذاهب بتوانند هويّت جديد خود را شكل بدهند.
د. كشتارها و مجازات وحشيانه به نام دين
بازتاب طبيعى گره خوردن منافع حاكميت با دين و مذهب، كشتارها و مجازاتهاى وحشيانه مردم به نام دين و مذهب از سوى اميران و پادشاهان بود. كشتارهايى كه در اين دوره به نام دين ديده مىشود، نظير كشتارهايى است كه در دوران متوكّل و مأمون با عنوانهاى دينىِ ساختگى از قبيل اعتقاد به قدمت و عدم قدمت قرآن - كه هيچ ربطىبه دين و آموزههاى دينى ندارند - ، انجام مىگرفت. عبد الجليل قزوينى، خود نمونههايى از اين وحشىگرىها را گزارش كرده است. به عنوان نمونه آورده است كه:
در اين سى سال، هر ملحدى معروف كه در حدود گردكوه و طبس گيلكى و ديار الموت و قلاع طالقان ناپديد شد، چون بازجستند، سرش در سارى يافتند يا در ارم بر سر نيزه شاه شاهان ملك مازندران و تنش طعمه سگان كه الوف الوف از آن سگان جهنّم و خنازير جحيم را آن شاه شيعى به تأييد الهى طعمه سباع و طيور مىكند،... حساب كردهاند تا ملك مازندران به رستم بن على بن شهريار افتاد، بيست و هفت هزار مرد ملحد كه در حد اعتبار و التفاتاند، به تيغ او كشته شدند بيرون از آن گروه كه به قتل ايشان التفات نباشد و در