قرآن درمانی

پرسش :

برای خواص درمانی سوره های قرآن، روایت های شگفتی رسیده است؛ چنانکه پیامبر(ص) فرمود:
لَو قُرِئَتِ الحَمدُ عَلى مَیتٍ سَبعینَ مَرَّةً فَرُدَّت فیهِ الرّوحُ ما کانَ ذلِک بِعَجَبٍ؛
اگر هفتاد مرتبه سوره حمد بر مُرده اى خوانده شد و روح به او باز گشت، جاى تعجّب ندارد. (الدعوات، ص ۱۸۸، ح ۵۲۲)
چقدر می توان به این قبیل احادیث اعتماد کرد؟



پاسخ :

در مواجهه با این قبیل روایات، نکاتى در خور ذکر است:

۱. برخى صاحب نظران، خواصّ درمانى سوره ها و آیات را علت تامه نمى دانند، بلکه تأثیر قرائت را در درمان در صورتى مى دانند که همراه فهم، اندیشه، عمل و اخلاص باشد.[۱]

۲. بعضى از دانشوران نقش قرآن را همانند دارو مى دانند که طبعاً بدون ایمان و اخلاص هم اثرگذار است؛ براى مثال، عبد الدائم الکحیل، با تحقیق و آزمایش به این نتیجه رسیده که صوت و آیات قرآن تأثیر مستقیم در فیزیولوژى بدن و اعصاب دارد که به بهبود و شفاى بیماران مى انجامد و گوش که مرکز تنظیم کلّ بدن است، در شنیدن آیات و ارسال آن به سراسر بدن نقش کلیدى دارد.

۳. شمارى از مفسّران و محدّثان، به اصل صدور دسته اى از این احادیث خدشه وارد کرده اند. آیة اللَّه خویى برخى از این احادیث را دسیسه راویان کذّاب مى داند.[۲]

برخى مفسّران و محدّثانِ اهل سنّت، از جمله قُرطُبى،[۳]ابن جوزى[۴]و سیوطى[۵]نیز نسبت به صدور این روایات تردید کرده اند. از سویى دیگر، برخى جاعلان حدیث، مانند: ابو عصمت فرج بن ابى مریم مَروْزى[۶]و احمد بن عبد اللَّه جویبارى،[۷]خود به جعل دسته اى از روایات خواصّ سور و آیات اعتراف کرده اند. با وجود این، برخى دیگر از احادیث، از حیث سند، داراى طرق متعدد و اعتبارند و مفسّرانى مانند زمخشرى، طبرسى و بحرانى، آنها را پذیرفته و نقل کرده اند[۸].[۹]

۴. بسیارى از این روایات، از جهت محتوا قابل خدشه اند. به گفته علامه مجلسى، برخى[۱۰]از خواصّ مذکور در روایات، شأن و منزلت قرآن را ـ که با هدف هدایت و تربیت انسان ها نازل شده ـ تنزّل مى دهند.

۵. از احادیث و سیره پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) استفاده مى شود که جواز درمان دردهاى جسمانى با قرآن، به مفهوم نفى علل و اسباب مادّى و عدم استفاده از طبیب و دارو نیست. پیامبر(ص) براى درمان خود، از طبابت حارث بن کلده[۱۱]بهره مى برد. بر پایه حدیثى، خداوند به یکى از پیامبران ـ که بدون استفاده از طبیب و دارو براى بیمارى خود شفا مى خواست ـ وحى کرد که شفایت نمى دهم مگر آن که خود را با دارو درمان کنى.[۱۲]افزون بر این، اسلام به دانش پزشکى و فراگیرى آن، اهمیت داده[۱۳]و پیامبر خدا و ائمه(ع) در مداواى برخى بیماران، از داروهاى طبیعى استفاده مى کردند.[۱۴]

رهاورد پژوهش هاى علمى

روان شناسان با تحقیق در صوت و آواى قرآن، دریافته اند که مداومت بر قرائت قرآن، نقش مؤثّرى در رویارویى با اضطراب دارد.[۱۵]بر اساس یک تحقیق، میزان اضطراب و گرایش به افسردگى در گروهى که طى شش ماه روزانه دست کم نیم ساعت به قرائت قرآن مى پرداختند، به طور چشمگیرى کمتر از دیگران بود.[۱۶]تاثیر آواى قرآن بر کاهش دردهاى جسمى بعد از عمل جراحى نیز از کشفیات محققان است.[۱۷]گروهى از متخصّصان در امریکا، با اتصال تجهیزات پزشکى بر روى جمجمه شمارى از بیماران غیر مسلمان دریافتند که تلاوت قرآن، در کاهش فشارهاى روانى (استرس) و اضطراب، مؤثر است.[۱۸]پروفسور وان درهوون هلندى، متخصص روان شناسى، پس از یک تحقیق سه ساله، از کشف تأثیر مثبت ذکر نام «اللَّه» و قرائت قرآن کریم در سلامت انسان خبر داد.[۱۹]بر اساس پژوهش دیگرى که در دانشگاه علوم پزشکى مشهد انجام شده است، آواى قرآن، سبب کاهش درد زایمان، کوتاه شدن مدّت زایمان، کاهش اضطرابِ قبل از زایمان و تحریک تخم گذارى در زنان نابارور و... مى شود.[۲۰]

برخى در چگونگى تأثیر قرآن در درمان دردها معتقدند که امراض، نتیجه عدم هماهنگى در وجود فرد است و قرآن با قدرت معجزه آساى خود مى تواند با برگرداندن هارمونى و نظم در بدن، سلامت را براى فرد به ارمغان آورد. پژوهش هاى انجام شده نشان مى دهند که غده تالاموس به عنوان مهم ترین غده در مغز انسان، محرّک هاى صوتى را به وسیله سیستم هاى عصبى دریافت مى کند و در کنار حافظه و تخّیل به آنها پاسخ مى دهد. غدّه هیپوفیز نیز که از غده تالاموس فرمان مى گیرد، به محرک هاى صوتى پاسخ مى دهد و موجب بروز ترشحاتى مى شود که نتیجه آن آزاد سازى ماده اى آرام بخش به نام آندروفین است. از آن جا که مهم ترین اثر ماده مذکور، تسکین درد و انبساط و شادى در انسان است مى توان به ارزش قرآن درمانى پى برد که عملاً موجب آزادسازى ماده اندروفین مى شود.[۲۱]

جمع بندى نهایى

در یک جمع بندى کلى مى توان گفت که رسالت اصلى قرآن، درمان بیمارى هاى روحى و رذایل اعتقادى، اخلاقى و رفتارى است. با این وجود، روایات پر شمارى در باره درمان بیمارى هاى جسمى با قرآن به دست ما رسیده که اگرچه سند و محتواى دسته اى از آنها خدشه پذیر است، اما اصل موضوع به دلیل روایات فراوان و نیز تجربه عملى، مسلّم و محرز است. البته به نظر مى رسد میزان تأثیر قرآن در درمان، متناسب با مراتب ایمان، اخلاص و یقینِ تلاوت کننده قرآن است و از این رو کسانى که در مراتب برترى قرار دارند بیشتر نتیجه مى گیرند؛[۲۲]چنان که در روایتى آمده است:

ما قرأتُ الحمدَ عَلى وَجَعٍ سبعینَ مَرّةً إلا سکنَ.[۲۳]

نشد که سوره حمد را هفتاد بار بر دردى تلاوت کنم و آن درد، آرام نگیرد.

در پایان، شایان ذکر است که بیان نمونه هایى از نتایج پژوهش هاى علمى، به مفهوم صحّه نهادن بر این پژوهش ها وتفسیرناپذیرى آنها نیست؛ بلکه تنها به معناى تأیید اجمالى روایات پیش گفته با این نتایج است.


[۱] ر. ک: البرهان فى علوم القرآن، ج ۱، ص ۲۹۷ (نوع ۲۷)؛ تفسیر نمونه، ج ۱۲، ص ۲۴۲.

[۲] البیان، خویى، ص ۲۸.

[۳] . تفسیر القرطبى، ج ۱، ص ۷۸.

[۴] . الموضوعات، ج ۱، ص ۲۴۰.

[۵] . اللآلى المصنوعة، ج ۱، ص ۲۰۷ ـ ۲۲۶.

[۶] . تفسیر القرطبى، ج ۱، ص ۷۸.

[۷] . البیان، ص ۲۸.

[۸] . ر. ک: الکشّاف (پایان تفسیر هر سوره از قرآن)، مجمع البیان (آغاز تفسیر هر سوره) و نیز البرهان فى تفسیر القرآن.

[۹] . مجمع البیان، ج ۶، ص ۵.

[۱۰] . روضة المتقین، ج ۱۴، ص ۴۰۴.

[۱۱] . الایضاح، ص ۵۵۱.

[۱۲] . بحار الأنوار، ج ۸۱، ص ۲۱۱ ـ ۲۱۲.

[۱۳] . ر. ک: دانش نامه پزشکى، ج ۱، ص ۳۳ (بخش یکم / فصل یکم: پزشکى از دیدگاه اسلام) و بحار الأنوار، ج ۱، ص ۲۲۰.

[۱۴] . ر. ک: طب الائمه، ص ۶۴ ـ ۶۵ و ۸۶ ـ ۸۸.

[۱۵] . ر. ک: مجموعه مقالات اوّلین همایش نقش دین در بهداشت روان (آذر ۱۳۷۶ / دانشگاه علوم پزشکى ایران)، ص ۸۸. نیز، ر.ک: چکیده مقالات اوّلین همایش بین المللى نقش دین در بهداشت روان (فروردین ۱۳۸۰)، ص ۲ (مقاله شهربانو جهانمیرى).

[۱۶] . مجموعه مقالات اولین همایش نقش دین در بهداشت روان (آذر ۱۳۷۶ / دانشگاه علوم پزشکى ایران)، ص ۷۹. نیز، ر.ک: اسلام و بهداشت روان (مجموعه مقالات)، ج ۱، ص ۱۱۳ (مقاله نسرین گله دار و ماندانا ساکى).

[۱۷] . ر. ک: استعانت از قرآن کریم در شفاى جسمانى، ص ۱۱۲ ـ ۲۰۵ ؛ پرسش هاى قرآنى جوانان ـ ۱۳ (بهداشت روان)، ص ۴۰.

[۱۸] . پایگاه اطلاع رسانى مجمع جهانى اهل بیت (اَبنا).

[۱۹] . اخبار ملل (نشریه خبررسانى)، ش ۱۷، ص ۸۳.

[۲۰] . تأثیر آواى قرآن، اصول بهداشت روان، ش ۳ (پاییز ۱۳۸۷)؛ بصائر، ش ۲ (مقاله نیکبخت نصرآبادى). نیز، ر. ک: موسیقى درمانى با تأکید بر اعجاز موسیقیایى قرآن کریم، رونامه مردم سالارى، ۲۶ / ۶ / ۱۳۸۷.

[۲۱] . قرآن درمانى و تأثیر سحرانگیز آن، روزنامه کیهان، ش ۱۹۳۰۸ (مورّخ ۲۷ / ۷ / ۱۳۸۷).

[۲۲] . یکى از نمونه هاى قطعى و روشن نقش قرآن در درمان بیمارى هاى جسمى ماجرایى است که آیت اللَّه سید جعفر سیدان براى این جانب (رى شهرى) نقل کردند. ایشان فرمود: در ایام تحصیل [در مشهد]، غدّه اى پشت گردنم در آمده بود که مختصرى درد مى کرد. براى معالجه نزد دکتر شاملو (پدر پروفسور شاملو) رفتم و در همان ایام، در درس اشارات آقا شیخ مجتبى قزوینى ـ که در منزل تدریس مى کرد ـ شرکت مى کردم. روزى سرِ درس به دلیل درد آن مکرّر به گردنم، دست مى کشیدم. پس از پایان درس، ایشان فرمود: بنشین با تو کارى دارم...! و فرمود: «چرا این قدر به گردنت دست مى کشى ؟» جریان را گفتم. ایشان انگشت خود را بر اطراف آن غدّه گذاشت و گفت: أعوذ باللَّه من الشیطان الرجیم. (أَمْ أَبْرَمُواْ أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ؛ یا در کارى پاى فشرده اند، ما نیز پاى مى فشاریم) (زخرف، آیه ۷۹). جمله اى هم اضافه کرد که نفهمیدم. از منزل ایشان که بیرون آمدم، هیچ اثرى از آن غدّه نبود.

[۲۳] ر. ک: کافی، ج ۲، ص ۶۲۳، ح ۱۵.



پاسخگو : بخش پاسخ گویی پایگاه حدیث نت