240؛ الانبارى، الاضداد، ص 129؛ ابوالطيّب الحلبى، الاضداد فى كلام العرب، ج 2، ص 527-530؛ لسان العرب، ج 5، ص 3-7؛ تاج العروس، ج 3، ص 436-439)
2. توصيف علم براساس سه تقسيمبندى قابل ذكر است:
عالم، عِلم (دانسته) و علّت علم.
شقّ دوم و سوم هركدام قابل تقسيم به سه قسمت جزئى تواند بود: گذشته، حال و آينده. بنابراين، به طور مثال، مىتوان دانش را در گذشته به دو مفهوم به كار برد. گذشته بر مبناى دليل و علّت (براى مثال، من اكنون اين را مىدانم؛ زيرا آن را ديروز ياد گرفتهام). يا گذشته بر مبناى آنچه شناخته شده است (براى مثال، من مىدانم آنچه ديروز اتّفاق افتاده است.). به طور مشابه، علم حال و آينده نيز همينگونه است.
3. در حديث 687 (حديث اوّل باب جهات علوم...)، علم به سه دسته تقسيم شده است: ماضى، غابر و حادث. در اينجا، غابر با ماضى تقابل دارد، پس به مفهوم اوّل آمده است؛ يعنى به معناى ادامه. در حديث 689 (حديث سوم همان باب)، علم به سه بخش تقسيم شده است. اينبار بخشها عبارتاند از غابر، مزبور و آنچه در قلوب ما نَكْت شده است. در حديث اوّل، حادث اين گونه تعريف شده است. در مورد غابر و مزبور، در حديث اوّل، آنها به عنوان مترادف آمدهاند؛ امّا در حديث سوم، كاملاً دو بخش جداگانهاند. از توضيحاتى كه داده شده، پيداست كه مزبور نيز در هر دو حديث، معناى مشابهى دارد. (يعنى نوشتن، مكتوب كردن)
بنابراين، نتيجه مىگيريم كه غابر در حديث اوّل، به معناى مزبور و در حديث سوم، به معناى ماضى به كار رفته است. مىدانيم كه غابر دو معنا دارد؛ پس اين تفاوت را ناشى از همنامى مىدانيم.
4. مافى در حديث اوّل، يعنى آنچه پيشتر شرح داده شده است (مفسّر)؛ يعنى آن علّت علم موجود در گذشته است. افزون بر اين، يعنى علم به چيزى كه قبلاً رخ