* ص 576 - همان حديث، ذيل «فجعل الشهور عدة معلومة»:
اشاره به آيه شريفه: شماره ماهها در نزد خداوند، دوازده ماه است در كتاب خدا، روزى كه او آسمانها و زمين را آفريد: (در) چهار ماه از آنها (جنگ) ممنوع شد. ۱
* ص 579 - همان باب، حديث 17، ذيل «هذا ما اصطفى مهديّنا»:
به نكته انتهايى اين حديث رجوع كنيد.
* ص 580 - همان حديث، ذيل «لما أخذ فى امر محمّدبن عبداللَّه و أجمع على لقاء أصحابه»:
اين امر در حدود سال 762/140 واقع شد، هنگامى كه محمّد الحسنى در كوههاى جُهَينه پنهان شده بود (كه در بخشهاى بعدى اين حديث توضيح مىدهيم). در زمينه دوره دوم فعاليت محمد - و نه دورهاى كه بلافاصله بعد از ملاقاتش با امام صادق عليه السلام بوده است - در نكته انتهايى اين حديث توضيحاتى داده شده است. ۲
* ص 582 - همان حديث، ذيل «فبعث رسولاً الى محمد فى جبل بجهينة»:
رشته كوهى كه از مدينه تا درياى احمر ادامه دارد و به دليل قوم جهينه كه در آنجا مىزيستهاند، به اين نام ناميده مىشود. مرتفعترين نقطه آن جبل رضوى ناميده مىشود كه كيسانيه معتقدند محمدبن حنيفه در آنجا ناپديد شد. ۳
مَقَرِّ محمد الحسنى در اين مكان بوده است. ۴
هنگامى كه او مىخواست با مردم مدينه سخن گويد، به بخشى از رشته كوه كه به مدينه نزديكتر بود، مىرفت (همانطور كه در بخشى از حديث ذكر شد).
نام ذكر شده در اين حديث يعنى «الاشقر» اشتباه نسخهبردارى از كلمه «الاشعر» بوده است. «الاشعر» كوهى واقع در اين رشته كوه است كه به مدينه نزديكتر است. ۵
* ص 584 - همان باب، ح 17، ذيل «ينقلها فى ولدهما - يعنى الوصية - لفعل ذلك الحسين»:
در روايت الكافى و در رواياتى كه با تكيه بر اين حديث نقل شدهاند، در متن «الحسين» آورده، و ما روايت ديگرى نداريم كه بتوانيم آن را مقايسه كنيم، امّا اينطور به نظر مىرسد كه لغت بايد «الحسن» بوده باشد، زيرا پاسخ بهترى را به سؤال عبداللَّهبن الحسن ارائه مىكند: اگر بعد از امام حسين عليه السلام امامت به پسران امام حسن عليه السلام منتقل شده باشد، پس چرا امام حسن عليه السلام پسر خود را براى امامت برنگزيده است، و يا امامت را بين پسران هر دوشان تقسيم نكرده است؟ دليل دوم براى اين ضبط، آن است كه جمله «و لقد ولى و ترك ذلك» براساس قرائت مجلسى ۶ و براساس ترجمه ما، اگر تبديل به «و لقد وليا و ترك ذلك» شود، معناى بيشترى را مىرساند، به معنى اينكه «او به عنوان (خليفه) برگزيده شد، امّا از آن انصراف داد.» و اين كارى است كه امام حسن عليه السلام انجام داد.
البته به نظر مىرسد كه در ادامه اين جمله، جمله ديگرى بوده است كه حذف شده و اگر مىبود متن اين گونه تغيير مىكرد: «و او ادامه داد براساس آنچه كه به او امر شده بود و امام حسين را برگزيد، كه حسين جدّ شما و عموى شماست.» زيرا تنها حسين مىتوانسته عمو بوده باشد. مادر عبداللَّه، فاطمه دختر امام حسين بود،
1.التوبه (۹) / ۳۶
2.رجوع كنيد به الطبرى، جلد ۳، ص ۱۵۷ و ۱۵۶ و ۱۴۸؛ ابن الاثير، جلد ۵، ص ۵۱۵-۵۱۴؛ ابنخلدون، جلد ۳، ص ۱۸۷
3.ابن خلّكان، جلد ۴، ص ۱۷۳-۱۷۲؛ معجم البلدان، جلد ۳، ص ۵۱
4.مقاتل، ص ۲۳۱-۲۳۰؛ الطبرى، جلد ۳، ص ۱۶۷؛ ابن الاثير، جلد ۵، ص ۵۲۱؛ ابنخلدون، جلد ۳، ص ۱۸۹
5.وفاء الوفا، جلد ۴، ص ۱۱۲۷- ۱۱۲۶؛ معجمالبلدان، جلد ۱، ص ۱۹۸؛ المغانم المطابة، جلد ۱، ص ۱۶؛ معجم ما استعجم، ج ۱، ص ۱۵۴
6.نگاه كنيد به مرآت العقول، جلد ۴، ص ۱۲۷