خليفه را به مردم سپرد ۱. پس از كنارهگيرى معاويه دوم از خلافت، سران حكومت به سرعت با مروانبن حكم به عنوان اوّلين خليفه مروانى بيعت كردند ۲. در ايّام حكومت مروان، لعن اميرالمؤمنين بر منابر علنى شد. وقتى كه امام زين العابدين عليه السلام از او پرسيد: «چرا بر منابر سبّ على مى كنيد؟»، مروان گفت: «زيرا كار ما جز به اين صورت سامان نمىيابد.» ۳ پس از مروان، عبدالملك كه از جبّاران بنىاميّه بود، بر تخت نشست. وى كتاب خدا را در دست گرفت و گفت: «هذا فراق بينى و بينك.» ۴
پس از عبدالملك فرزند او وليد كه فردى جبار و ستمگر بود و به سنت اموى عمل مىكرد، به خلافت رسيد. او آخرين خليفه اموى معاصر امام سجاد عليه السلام، و دشمنترين افراد به امام بود؛ به گونهاى كه اعتراف كرد ملك و سلطنتش با وجود امام عليه السلام كامل نمى شود ۵. به اين ترتيب خشونت، ظلم و جور مشخصه اصلى حكومت اموى بود؛ آنچنان كه انتقال قدرت از خليفهاى به خليفه ديگر، هرگز فشار بر اهل بيت عليهم السلام و شيعيان يا محبّان آنها را كاهش نمىداد.
اوضاع فرهنگى - اجتماعى جامعه اسلامى در عصر امام سجاد عليه السلام
طبيعت حكومت اموى، استبداد و جبروت حكّام و ملوك آن بود. در دوران امويان، قواعد عدل سياسى و اجتماعى زير پا گذاشته شد؛ آزادى اجتماعى از ميان رفت و قوانين اسلام لگدمال شد؛ ظلم و ستم فراگير، و سياست تفرقه و اختلافافكنى بين مسلمانان در پيش گرفته شد ۶
بنىامّيه سه مرتبه مدينه را غارت كرده، اموال مسلمانان را مباح كردند. به دليل وقوع اين جنگهاى داخلى از يك طرف، و رفاهزدگى و تجمّلپرستى خلفا از سوى ديگر، وضع اقتصادى مردم مدينه بسيار نامناسب بود.
در اين دوران مردم به جاهليت و اعقاب خود باز گشتند. شهر پيامبر صلى اللَّه عليه و آله مدينة
1.نك: شريف قرشى،۲، ۳۴۴
2.نك: شريف قرشى، ج ۲، ص ۳۴۷
3.شريف قرشى، ج ۲، ص ۳۴۸
4.ابن كثير، ج ۹، ص ۷۷
5.شريف قرشى، ج ۲، ص ۳۶۳
6.شريف قرشى، ج ۲، صص ۳۷۲-۳۷۵