ظاهرى خود را از دست دادند؛ از اينرو، به سلطنت روحى و باطنى پناه بردند و به سرعت در اين فاصله به سوى جايگزينى چيزى شتافتند كه آن را از دست داده بودند. تصوّف در آن روزگار دشوار همانند واحه (درختزارى در كوير) بود كه مسافر از سختى سفر و دشوارى راه در سايه آن، استراحتى مىكند. و بدين جهت بود كه بسيارى از مردمان، هنگامى كه قدرت و حكومت اجتماعى - سياسى را از دست دادند، براى آرامشى روحى به آن روى آوردند.
در عين حال، بايد بگوييم اگر در اين دوره، «تصوّف» و طريقههاى گوناگونش نبود، عوامل تفرقه ميان سنّى و شيعه عميقتر و شديدتر از آنچه مىبينيم شده بود. متصوّفه بر مبناى برداشتى كه از آداب اسلامى و خلق و خوى پيامبر بزرگ صلى اللَّه عليه وآله داشتند و مدّعاى فروتنى و خاكسارى و به دور افكندن تعصّبات بودند و همچنين ادّعاى اِعراض از آلودگيهاى دنيا و جلوههاى بىارزش آن، همانند دريچه اطمينانى ميان دو بخش امّت محمّد صلى اللَّه عليه وآله بودند؛ زيرا به حكم طبيعت سير و سلوكشان، داعيانى براى برادرى و دلسوزى، و عمل كنندگان به كتاب و سنّت بودند.
مع الوصف، بايد گفت كه روى آوردن به تصوّف، به تنهايى، درمانى كافى براى تفرقه و از ميان بردن اختلافات مذهبى نبوده است؛ چرا كه تكيه و اعتماد تصوّف، در شيوههايش براى چارهجويى مشكلات، همان چيزهايى است كه استعمارگران آتش آن را دامن مىزنند و آنها را ميان دو فرقه شعلهورتر مىكنند. براى اين وضعيت، جهشى اصلاحى و نهضتى علمى لازم بود تا بتوانند عوامل اختلافزا را درمانى بنيادى و ريشهاى كند.
در چنين اوضاعى بود كه اين دو عالم برجسته از ميان دو اردوگاه سنّى و شيعى، دست به اقدام زدند؛ در يكى از ظلمانى و تيرهترين دورانهايى كه براى خواننده، بازگفتيم.
بنابراين، اين دو بزرگوار در روزگارى به پا خاستند كه انديشه اسلامى، بيش از هر زمانى نيازمند بود كه اين سخن را آشكار و اين شكاف را اصلاح و مرمّت كند؛ خلل