كه نصيب عاقل مىگردد.
قسمت دوم كلام امام عليه السلام بيان اين نكته است كه در بسيارى اوقات، بعضى از زرنگيها و شيطنتها در نظر كوتهانديشان، نشانه عقل به حساب مىآيند كه بايد از اين اشتباه رايج و بزرگ اجتناب شود. عقل يك گوهر قدسى و الاهى است كه هيچگاه به چيزى بر خلاف رضاى پروردگار و در مسير شيطانى، جهتگيرى نمىكند. به تعبير ديگر، هيچگاه گمراهى و ضلالت را نشان نمىدهد و حيلهگريهاى معاويه صفتان را نبايد نتيجه روشنگرى نور عقل دانست. اين شيطنتها، به ظاهر شبيه عقل است؛ ولى عقل نيست.
2- شيخ صدوق در كتاب «معانى الاخبار» بابى تحت عنوان «باب معنى العقل» آورده و در بيان معنا و تعريف عقل دو حديث ذكر كرده است. حديث اوّل همان حديثى است كه به نقل از مرحوم كلينى در كتاب شريف كافى آورديم و حديث دوم از امام حسن مجتبى عليه السلام است كه در توصيف عقل فرمودند:
التَّجَرُّعُ لِلْغُصَّةِ حتّى تُنالَ الفُرْصَةُ.۱
جرعه جرعه غصّه خوردن تا فرصت مناسب به دست آيد.
اين بيان، معرّفى عقل از طريق شناخت يكى از نتايج و آثار مهم آن است. در شرايطى كه انسان براى احقاق يك حق، شرايط و زمينهها را مناسب نمىبيند، به نور عقلش، قبح اقدام كردن و نيز حُسن تحمّل كردن را مىيابد و منتتظر فرصت مناسب بودن را كشف مىنمايد؛ هرچند كه اين حلم و بردبارى به غصّه خوردنهاى پياپى بينجامد.
بهترين مثال اين امر، غصّهخوردنهاى امام مجتبى عليه السلام است كه اين حديث شريف از زبان آن بزرگوار مىباشد. ايشان به سبب بىمعرفتيهاى ياران بىوفايش، چارهاى جز صلح با معاويه فريبكار نداشت و تحمّل اين امر غصّههاى فراوانى را به كام مباركش مىريخت. البتّه كمال عقل ايشان، حُسن اين غصّهخوردنها و بلكه
1.صدوق، معانى الاخبار، ص ۲۴۰