داده و برخى را هيچ نداده يا كم داده است؛ برخى را در كودكى از دنيا مىبرد و برخى را عمر طولانى عطا مىكند؛ و نيز برخى در كنار رسولان و در زمان بعثت به رشد و كمال مىرسند و برخى ديگر عمر خويش را در زمان فترت بسر مىبرند؛ و هيچكدام از اينها نيز ناشى از بخل و عدم جود خداوند متعال نيست. در روايت آمده است كه مردى از امام موسىبن جعفر عليه السلام سؤال كرد:
أَخْبِرْنِي عَنِ الْجَوَادِ فَقَالَ: إِنَّ لِكَلَامِكَ وَجْهَيْنِ: فَإِنْ كُنْتَ تَسْأَلُ عَنِ الَمخْلُوقِ، فَإِنَّ الْجَوَادَ الَّذِي يُؤَدِّي مَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ إِنْ كُنْتَ تَسْأَلُ عَنِ الْخَالِقِ، فَهُوَ الْجَوَادُ إِنْ أَعْطَى وَ هُوَ الْجَوَادُ إِنْ مَنَعَ؛ لِأَنَّهُ إِنْ أَعْطَاكَ أَعْطَاكَ مَا لَيْسَ لَكَ وَ إِنْ مَنَعَكَ مَنَعَكَ مَا لَيْسَ لَكَ.۱
جواد يعنى چه؟ فرمود: سخن تو دو جهت دارد: اگر مقصودت جواد در آفريدگان است، جواد كسى را گويند كه فرايض الهى را ادا كند؛ و اگر پرسشت درباره آفريدگار است، او اگر عطا بكند، جواد است؛ منع هم كند، باز هم جواد است؛ زيرا او چيزى را به تو مىدهد كه حقّ تو نيست و چيزى را كه به تو نمىدهد باز هم حقّ تو نيست.
پس انسان با توجّه به خداى تعالى و نيز با توجّه به حقيقت خود، درمىيابد كه او با تمام حقيقت خود مملوكى بيش نيست و نيز مىيابد كه خداوند متعال مالك و صاحب اختيار كامل اوست و در اينصورت در مقابل مولاى خويش هيچ حقّ و حقوقى ندارد و هر چه خدا مىدهد، فضل و احسان است و اگر ندهد، حقّى از او ضايع نكرده است. به همين جهت است كه اميرمؤمنان عليه السلام مىفرمايد:
كُلُّ مَانِعٍ مَذْمُومٌ مَا خَلَاهُ.۲
هر كسى كه منع كند، نكوهش مىشود جز خدا.
بندگان خدا چون هر چه دارند ملك مطلق خداست، اگر در جايى از آنچه در اختيارشان گذاشته شده است، انفاق نكنند، سرزنش مىشوند؛ ولى چون همه
1.كلينى، ج ۴، ص ۳۸ ؛ صدوق، معاني الأخبار، ص ۲۵۷ ؛ ابنشعبه، ص ۴۰۸
2.شريف رضى، خطبه ۹۱، ص ۱۲۴