2-3) تفاوت سنخ علم پيامبران با قطع
فخر رازى با طرح اين سؤال كه «پيامبر به هنگام دريافت وحى، چگونه كلام فرشته را از القاى شيطان تشخيص مىدهد؟» حصول قطع در اينباره را مشروط به معجزه مىداند. وى معقتد است كه وحى تا رسيدن به بندگان، سه مرحله را طى مىكند: 1. شنيدن فرشته از خدا؛ 2. ارتباط فرشته با پيامبر؛ 3. ابلاغ وحى به مردم از سوى پيامبر. از نظر فخر رازى، حصول قطع در هر يك از اين مراحل، به معجزه نياز دارد و تا سه معجزه در هر وحى واقع نگردد، تكليفى بر مردم نخواهد بود. ۱
امّا در مباحث پيشين، روشن شد كه امر نبوّت از جايگاهى بس بلند برخوردار است و بر اساس سنّت پسنديده خداوند، پيامبران و رسولان با روحى قدسى تأييد مىشوند و آن روح، علمى است كه به صورت خارقالعاده و به رسم كرامت، به معصوم افاضه مىشود و معصوم به واسطه آن، انواع سهگانه وحى و تكلّم خداوند با خويشتن را مىشناسد و آنچه را دريافت مىكند به واسطه روح قدسى دريافت مىكند و آخرت و اهلش - از جمله فرشته وحى - را با آن روح قدسى مشاهده مىكند. ۲
اين مشاهده و عيان، با قطع - كه يك حالت نفسانى است - تفاوت اساسى دارد و برخلاف آن، نور و كشف از واقع است؛ به بيانى ديگر، علوم پيامبران از سنخ قطع نيست تا براى حصول اطمينان از آن به معجزه نياز باشد؛ بلكه علوم ايشان به سبب تأييد الهى با روح قدسى، بديهى و عيانى است. ۳
بر اساس روايات، شخص نبى به واسطه آن روح، نبوّت را مىشناسد و وحى را حفظ مىكند و آن روح همان علم معصوم است؛ بنابراين، اگر روح قدسى به پيامبر و رسول و وصى افاضه نگردد، امر رسالت و نبوّت و امامت تمام نمىشود. ۴
1.فخر رازى، ج ۲۷، ص ۱۸۹
2.نك: عيّاشى، ج ۲، ص ۲۰۱ ؛ صفّار قمى، ص ۴۶۷ ؛ كلينى، ج ۱، ص ۲۷۲ ؛ ابنشعبه، ص ۱۸۹
3.نك: ملكى ميانجى، جزء سىام، ص ۴۹
4.براى مشاهده برخى از اين روايات نك: ملكى ميانجى، جزء سىام، ص ۵۰-۵۳