چارهاى جز بيعت كردن با پيامبر اسلام ندارد ۱.
هيچ انسان مؤمن و خداترسى، براى گشودن گره مشكلاتش به خدعه و نيرنگ امّا او و همنشينش، معاويه، جز به شرارت نمىانديشيدند و از اينروست كه پيامبر صلى اللَّه عليه و آله در مورد اين دو مىفرمايند: اگر ديديد كه اين دو در كنار يكديگرند، ميانشان تفرقه اندازيد؛ چراكه آنها هرگز بساط صحبت و همنشينى را در خير و نيكى نمىگسترانند ۲.
عمرو بن عاص كه از سادهترين ويژگيهاى ايمان و مردانگى به دور است، پيش از وقوع جنگ و مشاهده درخشش شمشيرهاى آخته رجز مىخواند و لاف شجاعت و شهامت مىزند، امّا آن هنگام كه تيغها از نيام بركشيده مىشوند و شمشيرهاى برّان در برابر چشمانش به رقص در مىآيند، از ترس مرگ، خود را بر زمين انداخته، عورت خويش را آشكار مىسازد ۳ و كدام عقل سليمى چنين كسى را شايسته ستايش مىداند؟ او كه در ماجراى حكميّت بهعنوان حكم انتخاب شده بود و مىبايست قرآن را فراروى خويش قرار مىداد، هوايش را رهبر جان خويش كرده بود. امام على عليه السلام در اينباره مىفرمايند: اين دو مردى كه بهعنوان دو حكم پذيرفته شدند، كتاب خدا را پشت سر گذاشتند و از هوايشان پيروى كردند، به سنّت و احكام قرآن نيز عمل نكردند. پس خداوند، پيامبر و مؤمنان از آنها بيزارى مىجويند ۴. وى در سال 43 هجرى در مصر درگذشت؛ واقدى در الطبقات الكبرى مرگ عمرو را از زبان خودش اينگونه توصيف مىكند:
روز فطر سال 42 در مصر و درحالىكه دو يا سه سال بيشتر از حكمرانيش نگذشته بود جان به در كرد. در سال وفات او اختلاف است. محمّدبن عمر وفاتش را سال 43 و محمّدبن سعد آن را سال 51 مىداند. عمرو عاص همواره مىگفت: عجب دارم از كسى كه مرگ او را درمىيابد و بر هشيارى عقل خويش باقى است امّا از وصف مرگ خوددارى مىكند. وقتى
1.ابنهشام، ج ۳، ص ۲۸۹-۲۹۱
2.ابنعبدربّه الأندلسى، ص ۳۳۹
3.سليمبن قيس هلالى، ص ۴۹۰-۴۹۱؛ امينى، ج ۲، ص ۱۶۱؛ ابنقتيبه دينورى، ج ۲، ص ۱۶۹؛ ابن ابىالحديد، ج ۶، ص ۳۵۰
4.ابن اثير، ص ۳۳۸-۳۳۹