246. «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللّهِ... فَلَمّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلاّ قَلِيلاً مِنْهُمْ...»

روض الجنان: قولُهُ «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ» ، و «ملأ» جماعتى معروفان باشند كه يملَؤونَ الْعُيُونَ، كه به چشمها درآيند، و چشم از ايشان پر شود از سادات و اشراف قوم، و او را از لفظ خود واحد نيامده است كالخَيْلِ والإبل والرَّهْطِ والْجَيْشِ والنَّفَرِ والْقَوْمِ، و گفته‏اند: جمعش اَمْلاء آمده است. ^۱
445. علامه شعرانى: ملأ جماعت اشراف و بزرگان و اهل حل و عقدند كه به عقل و تدبير و تجربه شناخته شده و معروف گشته‏اند و ديگر مردمان طبعا پيرو آنانند و مصالح مردم را ـ چنان‏كه بايد آنها ـ بهتر مى‏دانند. از اين جهت آنان نزد پيغمبرشان رفتند و از ظلم و تعدّى عمالقه مجاوران خود شكايت كرده، طالب اميرى شدند كه دشمن را از آنها براند و ديگر مردم هر چند از وضع خود ناراضى بودند اما راه تدبير نمى‏دانستند. و رهبه و يوم در امثله مصحّف است و كلمات دال بر جماعت كه واحد آن استعمال نشده بسيار است مانند رئبه گله هفتاد شتر و قوم و محاسن و مساوى و مسام و مقابح و ابابيل و غير آن. ^۲
روض الجنان: ابو اسحاق و وَهْب و سُدّى و كَلْبى گفتند: سبب سؤال ايشان آن بود كه چون موسى عليه‏السلام با جوار رحمت خداى رفت، يوشع بن نون را خليفه خود كرد، و او در ميان قوم حدود تورات و احكام آن برجاى مى‏داشت تا با پيش خداى شد. و او كالب را خليفه كرد، تا به جاى او بيستاد و هم آن كرد تا خداى تعالى او را قبض روح كرد. از پس او حزقيل را خداى به پيغامبرى بفرستاد، در عهد او احداث در
بنى اسرايل پيدا شد و عهد خداى فراموش كردند و بت پرستيدن گرفتند. ^۳
446. علامه شعرانى: بسيارى از حكايات و قصص كه در خلال تفسير اين آيات آمده است از امام معصوم روايت نشده و اطمينان به صحت آن نيست و غير آنچه از آيات كريمه قرآن مستفاد مى‏گردد به ساير قصص اعتماد نمى‏توان كرد و در عبرت و استنباط دستور و قواعد سياست كه فايده اين حكايات است عبارت نصّ آيه كافى است. در تاريخ مختصر الدول ابن عبرى نزديك بيست نفر از اوصياى حضرت موسى عليه‏السلامشمرده است: اول ايشان يوشع و آخر ايشان اشموئيل و اينان نزديك چهارصد سال تدبير امر بنى اسرائيل مى‏كردند تا طالوت به پادشاهى برگزيده شد و پس از آن ملوك يهود را شمرده است از حضرت داود تا آخر ايشان صدقيا بن يوشيا كه بخت نصر او را اسير كرد و ملك آنان پانصد سال بود تقريبا و حزقيل و ارميا در اين عهد بودند. والله العالم. ^۴
روض الجنان:... گفتند: تعجيل مى‏كنى به نبوّت، و خداى تو را هنوز پيغامبرى نداده است، و اگر تو پيغامبر خدايى، ما از تو آيت پيغامبرى آن مى‏خواهيم كه از خداى درخواهى تا براى ما پادشاهى فرستد تا در پيش ما با دشمن ما قتال كند... ^۵ .
447. علامه شعرانى: از تاريخ مختصر الدول ابوالفرج بن عبرى و همچنين از تاريخ يهود چنان مستفاد مى‏گردد كه پس از حضرت موسى عليه‏السلام و يوشع بن نون كار بنى‏اسرائيل با قضات بود و پادشاهى نداشتند و مشايخ مطابق تورات ميان مردم حكومت مى‏كردند و چهارصد سال بر اين گذشت تا براى جنگ عمالقه چاره‏اى جز انتخاب شاه نديدند. ^۶
روض الجنان:و ابو عبد الرّحمن السُّلَمىّ [نُقاتِلُ را] در شاذّ خواند: «يقاتل» به «يا»،
براى آنكه فعل مَلِك را باشد و او مجزوم است به جواب امر. ^۷
448. علامه شعرانى: يعنى جنگ كار پادشاه باشد. پس به صيغه غائب بايد گفت. ^۸
روض الجنان: «فَلَمّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلاّ قَلِيلاً مِنْهُمْ» ، و در كلام حذفى هست كه سياقت آيت بر او دليل مى‏كند، و تقدير اين است: «فَبَعَثَ اللهُ لَهُمْ مَلِكاً وَ كَتَبَ عَلَيْهِمُ الْقِتال فَلَمّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتال»؛ و بر جا بنه ايستادند مگر اندكى، و آن اندكى آن بودند كه آب نخوردند از آن جوى كه ذكرش بيايد، چون آب نخوردند به آب عبر كردند. ^۹ **
449. علامه شعرانى: * اين عادت همه امتها است كه چون دشمنى معاينه ببينند و زندگى خود را در خطر غارت آنان نگرند بر آشوبند، اما چون هنگام كوشش و مجاهدت رسد اندكى از آنان همت گمارند و خويش را در معركه افكنند و ديگران عقب نشينند و نگران باشند كه چه شود. ^۱۰
450. ** يعنى از آب گذشتند. ^۱۱
روض الجنان:... خداى تعالى جبريل را فرستاد به اشمويل و عصايى و قرنى ـ اعنى سُرُوى... ^۱۲ .
451. علامه شعرانى: سرو به معنى شاخ گوسفند و گاو و مانند آنها است. ^۱۳
روض الجنان: گرد سر او برگردد. ^۱۴
452. علامه شعرانى: يعنى بر گرد سر او گردد. ^۱۵