27. «تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ تُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَ تُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ...»
روض الجنان: «تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ» ، شب در روز برى و روز در شب آرى. دو قول
گفتند: يكى آنكه شب به روز در آرى و روز به سر شب... قولى دگر آن است كه: ساعت شب در روز مىآرد و ساعات روز در شب، از اين مىكاهد و در آن مىفزايد تا روز با پانزده ساعت آرد و شب با نُه ساعت... . ۱
609. علامه شعرانى: مثال است به تقريب، چون همه جا روز پانزده ساعت نشود و زيادتى بر حسب اقاليم مختلف است. در اقليم اول غايت بلندى روز شايد تا سيزده ساعت و ربع رسد و هر جا از اين بيشتر باشد از اقليم دوم است تا سيزده ساعت و سه ربع و از اين بيشتر اقليم سيم است تا چهارده ساعت و ربع و آنچه از اين افزوده باشد اقليم چهارم است تا چهارده ساعت و سه ربع و رى از اقليم چهارم است و چون مؤلّف از اين اقليم بوده به تقرب پانزده ساعت را ذكر كرده است و هر اقليم ازاقليم ديگر نيم ساعت زياده است تا اقليم هفتم كه بزرگترين روز تا شانزده ساعت و ربع رسد در عرض پنجاه سه درجه. و هر اقليم ميان دو مدار است. ۲
روض الجنان: «وَ تُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ» ؛ زنده از مرده به در آرى و مرده از زنده... .
فرّاء گفت معنى آن است كه: پاك از پليد بيرون آرد و پليد از پاك.
اهل اشارت گفتند: حكمت از دل كافر به در آرد تا در او قرار نگيرد. ۳
610. علامه شعرانى: يعنى نمىتوان حكمت را ترك كرد براى آنكه اصل آن از كافران يونان است، چنانكه گروهى گويند. ۴
1.روض الجنان، ج ۴، ص ۲۶۲.
2.روح الجنان، ج ۲، ص ۴۹۶.
3.روض الجنان، ج ۴، ص ۲۶۳.
4.روح الجنان، ج ۲، ص ۴۹۷.