اختيار گرفته باشد. اما اگر قارى قرآن نبوده، در آن صورت اسباب و علل فراوانى وجود داشته كه يكى از نجيب ترين
^۱ زنان مدينه آن روز را به اين كار بكشاند. حال كه عمَر مالك اوليه نبوده، طبعا نمى توانسته با تدبير خود نسخه را به وى رسانده باشد. اكنون روشن مى شود پاى اين اشتباه تاريخى از كجا به اين ماجرا باز شده است. وقتى مسلمانان ناگزير از پذيرش اين واقعيت تلخ را شده اند كه عثمان، همان خليفه ناتوان و نامحبوب، پدر معنوىِ تدوين رسمى قرآن است، خواسته اند دست كم براى رعايت تساوى، به خليفه پيشين كه از جايگاه و اهميتى به مراتب بالاتر برخوردار بوده است، سهمى از كار اوليه براى اين نسخه رسمى قرآن اختصاص دهند.
در اين باب ميان ابوبكر و عمَر هيچ پيوندى نيست. اگر تدبيركننده و كارگردانِ عمليات جمع قرآن بايد خليفه مسلمين باشد، عمَر تنها شخصيتى است كه مى توان درباره اش فكر كرد. يكى از رواياتِ اختلافى صريحا به اين نكته اشاره مى كند، و رواياتِ اساسى در اين باب وى را طرّاح و مدير عمليّات جمع قرآن مى دانند.
فكرِ مشاركت دادنِ ابوبكر بى ارتباط با مشاركت واقعى يا فرضىِ جانشينش در اين كار نبوده است. اگر عمَر شجاع ترينِ خلفا بود، برترىِ ابوبكر به اين است كه نخستين ايمان آورنده و از نزديك ترين افراد به محمّد]ص] بود. لذا براى بسيارى عجيب بود كه چنين فردى به جمع قرآن اقدام نورزيده باشد. اين تمايل مذهبى [22] چه بسا كم كم تصريح تاريخى يافته و بعيد نيست كه عايشه، بيوه معروف پيامبر و دختر ابوبكر در اين كار تأثيرگذار بوده است؛ به ويژه آن كه وى از نزاع هاى سياسى ـ خانوادگى آن دوره بركنار نبوده، حاضر بود حقيقت و آبرو را فداى جاه طلبى خود كند.
آخرين رأى از ديدگاه هاى سه گانه اسلامى كه ]فضيلتِ] جمع قرآن را در عهد خليفه اول و دوم تقسيم مى كند، تلفيقى بيش براى سازگار ساختنِ دو رأى نخست نيست. وانگهى اين ديدگاه ـ ـ چنان كه پيشتر نشان داديم ـ ـ فرايندِ جمع را اقدامى دولتى مى انگارد.
از آنجا كه كار زيد جنبه تصحيح و ويرايش داشته است، نقل آن با تمامى اَشكال مختلف رواياتى كه در اينجا بررسى كرديم سازگار بوده است. ويژگى منحصر به فردِ وى در اينجاست كه آسان نمى توان كار او را به گرايش سياسى خاصى منتسب كرد. از آنجا كه عثمان وى را به سرپرستى كار تعيين كرده، بى شك برخى قرينه روشنى گرفته اند كه لابد وى مدوّن يا نگارنده صحيفه قرآنىِ حَفصه نيز بوده است.