فرد جوان بيشتر از پيران سرسخت انتظار فرمان برى از دستورات خليفه مى رود. با اين همه، منابع پيشين درباره حافظه زيد و قدرت وى بر حفظ قرآن چيزى نگفته اند؛ اگر چنين بود، مسلما منابع مذكور اين نكته را مكرّر يادآور مى شدند ^۱ .
روايات مربوط به كار زيد، بى آن كه تصريح كنند اين نكته را مفروض انگاشته اند كه وى عموما آيات قرآن را از نسخه ها و نوشته هاى اصلى برمى گرفت. اما شيوه عمل وى در دو آيه پايانى سوره اعراف (132 ـ 133؟) كه آنها را در سوره اى بزرگ قرار داد، نشان مى دهد گاه كار وى چندان بى نقص نبوده است. اين سخن را به زيد يا عمَر نسبت مى دهند كه اگر اين فقره از قرآن به جاى دو آيه از سه آيه تشكيل شده بود، يقينا آن را سوره اى جدا مى ساخت ^۲ .

ج) نقد روايات

چنان كه ديديم، علماى اسلامى درباب تكوين نخستين مجموعه قرآن سه رأى دارند. رأى نخست ـ ـ كه رايج و غالب است ـ ـ جمع را در زمان ابوبكر مى داند، رأى دوم به جمع در زمان عمر قائل است و بنابه ديدگاه سوم، كار در زمان ابوبكر شروع و در عهد عمَر پايان يافته است. از آنجا كه به آسانى نمى توان ديدگاه ارجح را برگزيد، بايد پژوهشى دقيق در موضوع بحث به عمل آوريم.
در روايت رايج و غالب مسائل مختلفى آمده كه گاه با خود و گاه با ديگر روايات تاريخى در تناقض است:
1 ـ ابوبكر سامان دهنده جمع نخست بود، اما [18] بانى اصلى و متفكّر خلاّق اين كار عمَر بود.
2 ـ اين كه نبرد يمامه سبب ساز رسمىِ حفظ كلام الله از تباهى بوده و نيز مشاركت خليفه حاكم و در كنار او، قوى ترين مرد سياسى در تئوكراسى آن زمان در كار، نشان مى دهند موضوع جمع قرآن رنگ و بوى مذهبى ـ سياسى داشته است. بنابراين طبيعى است محصول كار پس از مرگ ابوبكر نه به بستگان وى، بلكه به جانشينش عمَر منتقل شود.
3 ـ انتقال موروثىِ قرآنِ گردآورى شده از عمَر به دخترش حفصه، اين گمان را پيش مى آورد كه آن مجموعه قرآنى از اموال و شؤون امت و دولت انگاشته نمى شده است، بلكه آن