براى نگهدارى آثار پيشينيان اين گونه كارها را انجام مى دادند (بتها را نقاشى مى كردند) چنانكه امروزه نيز توسط گروهى حفظ آثار مجوس تبليغ مى شود، لذا پيامبر صلى الله عليه و آله با اين شدت كه مناسب كفار و امثال آنهاست با آنها برخورد كرد تا اساس كفر از حوزه حكومت توحيدى دفع شود ۱ .
بنابراين فهم دقيق رواياتى از اين قبيل با شناخت شرايط و زمينه صدور آنها گره خورده است و بايد به ملاكهاى زمان صدور آنها توجه داشت چرا كه ملاك برخى احكام در زمان صدور چيزى بوده كه ممكن است امروزه آن ملاك وجود نداشته باشد بلكه كاملاً تغيير كرده باشد براى مثال در مورد تصوير و نقاشى امروزه كاملاً به عكس زمان صدور به عنوان يك هنر به آن نگاه مى شود كه حتى ممكن است در برخى موارد باعث توجه بيشتر به پروردگار هستى باشد اين مسئله را در مورد رواياتى كه به حرمت مجسمه سازى دلالت دارند ۲ نيز مى توان سرايت داد؛ لذا برخى محققان معتقدند كه:
مسائلى نظير مجسمه سازى، شطرنج و يا بعضى از انواع هنر در ازمنه قبلى عنوان ديگرى داشت، بدون شك آن عنوانها در حكم حرمت دخالت داشتند مثلاً مجسمه را عبادت مى كردند، خصوصا در صدر اول كه خيلى شايع بود؛ اما الان بدون شك مجسمه سازى آن جنبه را ندارد... يا بعضى از انواع هنر، صرفا جنبه لهوى داشت و داراى هيچ جنبه خاص و مشروع نبود و شرع مقدس حكم به حرمت اين موضوعات كرده و منصرف عليه آن همان چيزى بوده كه در آن جو وجود داشته و غالب بوده است ۳ .
و در اين زمينه برخى را عقيده بر اين است كه: «با توجه به تحقيق و بررسى شرايط و مقتضيات زمان صدور به راحتى مى توان ملاك حرمت را بدست آورده و بدينسان محدوديت آن را به همان اعصار سابق كه ملاك خاصى در آن وجود داشته كشف نمود. «يكى از مؤيدات اين مدعا آن است كه در اكثر روايات حرمت را بر تجسيم صورت صاحبان روح مترتب ساخته اند ۴ و بدين جهت تصوير و تجسيم موجودات ديگر همچون درختان و ديگر مناظر و مواضع طبيعى خالى از اشكال بوده و بلكه بعضى از انبياء عظام همچون حضرت سليمان ۵ و نيز حكيمان گذشته از آن بهره مى جسته اند. حال جاى سؤال دارد كه چه خصوصيتى در تصوير و تجسيم صور موجودات صاحب روح وجود دارد كه موجب
1.مكاسب محرمه، ج ۱، ص ۲۵۸.
2.وسائل الشيعه، ج ۱۷، ص ۲۹۸ ـ ۲۹۵.
3.آقاى ابوالقاسم گرجى در مصاحبه با مجله نقد و نظر، ش ۵، ص ۳۸.
4.عن محمّد بن مسلم قال: سألت أبا عبداللّه عليه السلام: عن تمائيل الشجر و الشمس و القمر فقال: لا بأس ما لم يكن شيئا من الحيوان! (وسائل الشيعه، ج ۱۲، ابواب ما يكتسب به، باب ۹۴، ح ۳).
5.عن ابن العباس عن ابى عبداللّه عليه السلام فى قول اللّه عزّوجل «يَعْمَلُونَ لَهُ ما يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ وَ تَماثِيلَ» فقال واللّه ما هى تماثيل الرجال و النساء ولكنها الشجر و شبهه. (وسائل الشيعه، ج ۱۲، ابواب ما يكسب به، باب ۹۴، ح ۱).
