نتيجه اينكه: شناخت روايات تقيه اى وابسته به شناخت زمينه و شرايط زمان صدور روايات دارد و از جمله آثار بررسى و شناخت زمينه هاى صدور فهم بهتر روايات تقيه اى است و به همين جهت است كه برخلاف برخى از فقها كه براساس احتمال بعضى از روايات را حمل بر تقيه نموده و آنها را از اعتبار ساقط مى كنند ^۱ . مرحوم آية اللّه بروجردى به صرف اينكه روايتى موافق يكى از مذاهب اهل سنت است آن را حمل بر تقيه نمى كردند.
در اينجا به برخى از رواياتى كه بعضى از فقها آنها را حمل بر تقيه كرده اند؛ ولى مرحوم بروجردى با توجه به زمينه صدور آنها، اين حمل را ناروا مى داند اشاره مى شود.

مثال

درباره پايان وقت نماز مغرب رواياتى است كه پايان آن را طلوع فجر مى داند.
اذا طهرت المرأة قبل طلوع الفجر صلّت المغرب و العشاء و ان طهرت قبل ان تغيب الشمس صلّت الظهر و العصر^۲؛هرگاه زن قبل از طلوع فجر پاك گردد بايد نماز مغرب و عشا را بجا آورد و اگر قبل اينكه خورشيد غروب كند پاك شود بايد نماز ظهر و عصر را بجا آورد.
فقيهان از اين جهت كه مالك كه رئيس يكى از فرقه هاى اهل سنت است، همين فتوى را داشته است، اين روايت را حمل بر تقيه كرده اند ^۳ اما مرحوم بروجردى مى گويند:
پس از اطلاع يافتن بر اينكه بين عامه تنها مالك معتقد به امتداد وقت تا طلوع فجر است و مشهور بين عامه، مخالف با نظريه وى است، حمل روايت بر تقيه توجيهى ندارد و صدور حكم بر پايه تقيه بى وجهه است ^۴ .
بنا بر نظر مرحوم بروجردى مجوز حمل روايت بر تقيه، در صورتى است كه روايت با قول مشهور عامه، هماهنگى داشته باشد نه با اقوال شاذ و نادر. و برعكس اين مورد، درباره رواياتى كه پايان نماز عشا را هنگام طلوع فجر مى دانند ^۵ ، مرحوم بروجردى معتقد است كه اين روايتها تقيه اى هستند؛ زيرا مشهور در بين فقهاى عامه ادامه وقت نماز عشاست تا طلوع فجر ^۶ .
نتيجه كلام اينكه با شناخت زمينه ها و اوضاع و احوال زمان صدور و نيز علل و اسبابى كه در صدور روايات مؤثر بوده بهتر مى توان تشخيص داد كه روايتى از باب تقيه است يا خير؟ و
سس