است كه علت كلام و اينكه چرا امام تخم مرغ را انتخاب رده و چرا اينگونه استدلال كرده را مى توان با شناخت جوّ صدور اين روايت و شناخت افكار و عقايد مخاطب اين حديث كشف كرد. لذا در نقد نظر ملا صالح مازندرانى و در توضيح حديث مى فرمايد:
آنچه شارح در تفسير حديث ذكر نموده كافى نيست. جز با تكليف بر كلام امام منطبق نمى شود و دليل بر خطا رفتن شارح در تفسير كلام امم عليه السلام اين است كه او مذهب ديصانيه را نمى شناخته تا به نكات احتجاج امام عليه السلام واقف شود... آنها معتقدند: نور و ظلمت خود به خود (و بدون طرح قبلى) مختلط شده اند، بدون اينكه اختيار و علت فاعلى اى غير از آن دو در اين فرايند موثر باشد و اينكه تكوّن تحقق اشياء به مقتضاى ذات دو عنصر نور و ظلمت مى باشد. لذا امام عليه السلام تخم مرغ را انتخاب مى كند كه به اعتقاد آنها از اختلاط خود بخودى نور و ظلمت و سفيده و زرده بوجود آمده و خود بوجود آورنده جوجه مى شود. اين از يك طرف، از طرف ديگر نور و ظلمت كه مقتضاى طبعشان اختلاط مى باشد محال است كه چيزى خلاف مقتضاى طبعشان را اقتضا كنند. (كه در اينجا عبارت باشد از ايجاد پوست نازك) حال اگر گفته شود كه جوجه به جهت اختلاط نور و ظلمتى كه از خارج تخم مرغ آمده اند موجود شده است، نه نور و ظلمت درون آن، جواب آن است كه اين باطل است چرا كه گاه تخم مرغ سالم است و جوجه مى دهد و گاه فاسد مى شود و كسى هم نمى داند چه در آن است، و نور و ظلمتى كه خارج از تخم مرغ قرار دارد نيز اين موضوع را نمى دانند.
پس اگر حدوث جوجه بواسطه اختلاط نور و ظلمت است لازمه اش اين است كه هر تخم مرغ جوجه بياورد بدين صورت كه نور و ظلمت از قشر پوست وارد تخم مرغ شده و به مقدارى كه لازم است يك تخم مرغ سالم موجود باشد نه به بخت و اتفاق حاصل شوند. در اين صورت ديگر نبايد دو قسم (سالم و فاسد) موجود باشد (بلكه هميشه مى بايست تخم مرغ سالم باشد) و ديصانيه نه معترف به خداى حكيم بودند و نه قائل به طبيعت ملزمه و نه اقتضاى مزاجهاى متفاوت و اقتضاى تركيبهاى مختلف بر حسب اقتضاى حكمت خداوند را باور داشتند و اضطرار را نيز نفى مى كردند ^۱ .»
بنابراين درك لطايف سخنان امام متوقف است بر شناخت زمينه صدور آن و شناخت مخاطب و افكار و عقايد آنها. و تا قرائن و شواهد خارجى حديث به درستى شناخته نشود. مفهوم حديث نيز به درستى آشكار نمى شود.

ب . حديث محاجّه با دهرى

۰.امام صادق عليه السلام در محاجه با عبدالملك زنديق دهرى فرمود:«اى برادر مصرى به حسب آنچه به آن گرايش داراى مى پندارى كه آنچه خورشيد و ماه و زمين و آسمان را اضطرار و اقتضاى ذاتى بخشيده دهر است، در حاليكه دهر آنها مى برد