شرايط خاص و براى افراد خاص استثناء مى شوند و اين به معناى تضاد در قانون نيست، بلكه نشانه قوت آن است كه تغيير در شرايط خاص را پيش بينى كرده است.
امام خمينى در اين باره مى فرمايد:
لابد فى تشخيص الخبرين المتعارضين و الحديثين المختلفين من فرض الكلام فى محيط التشريع و التقنين فى كلام متكلم صارت عادته القاء الكليات و الاصول و بيان المعضلات و الشرائط و الاجزاء و المقيدات و القرائن منفصله ۱ .
براى شناسايى دو خبر متعارض و دو حديث مختلف بايد آنها را در محيط تشريع و قانونگذارى فرض كرد و در محيطى كه گوينده رويه اش بيان قواعد و اصول كلى است و پس از آن به شرايط قيود و اجزاء و قراين؛ جداى از آن اصول كلى مى پردازد.
تأثير شناخت زمينه هاى صدور در رفع تعارض
همانطور كه قبلاً اشاره شد يكى از عوامل اختلاف روايات تفاوت شرايط و زمينه هاى صدور آنهاست چرا كه هيچ انسان حكيم و عاقلى سخن برخلاف موقعيت و شرايط زمانه خويش بيان نمى كند و اين قاعده در مورد معصومان عليه السلام نيز صادق است، و لذا ممكن است در آن دسته از مسائل و احكام كه تابع مصالح و مفاسد زمانى و مكانى است در يك زمان سخنى را بيان كرده باشند و در زمانى ديگر كلامى ديگر و از آنجا كه ما به آن شرايط و زمينه ها آگاهى نداريم و روايات را بدون قرائن آن در نظر مى گيريم بين آنها تعارض احساس مى كنيم در حالى كه مقتضاى حكمت و عقل سليم اين است كه كلام در دو موقعيت مختلف متفاوت باشد. در نتيجه اين تفاوت امرى طبيعى بلكه لازم است و اين تعارض نيست تا موجب نفى و طرد يكديگر باشند و در نتيجه قابل جمع نباشند پس به اين طريق مى توان برخى احاديث متعارض را جمع نمود.
شهيد مطهرى در اين باره مى گويد:
«يكى از طرق حل تعارضاتى كه در سيرتهاى مختلف است به اصطلاح حل عرفى و جمع عرفى است ك از راه اختلاف مقتضيات زمان است، حتى در تعارضات قولى نيز اين طريق را مى توان به كار برد گو اينكه فقهاى ما توجه نكرده اند» ۲ .
براى روشن تر شدن نقش شناخت زمينه هاى صدور در حل تعارض برخى روايات به چند نمونه اشاره مى شود.
1 . رفع اختلاف اخبار زيارت امام حسين عليه السلام از جهت وجوب يا استحباب
روايات زيارت امام حسين عليه السلام از جهت وجوب و استحباب نيز مختلف است برخى
1.التعادل و التراجيح، ص ۳۳.
2.سيرى در سيره ائمه اطهار، ص ۱۹.
