فوايد شناخت زمينه هاى صدور

گاهى ظاهر الفاظ روايت به گونه اى است كه معناى عام يا مطلق از آن فهميده مى شود ، اما وقتى از شرايط و جوّ صدور آن آگاه مى شويم ، خلاف آن برداشت مى شود و گاهى ظاهرا الفاظ روايت، مبهم و مجمل است كه با شناخت فضاى صدور رفع مى شود و گاهى نيز ظاهر دو يا چند روايت، با هم متناقض است ، اما وقتى صدور آنها را مطالعه كنيم ، پى خواهيم برد كه تناقضى وجود ندارد و آثار و فوايد ديگرى كه همراه با ذكر نمونه ها و شواهد به آنها خواهيم پرداخت.

1 ـ تخصيص عام

يكى از آثار و فوايد مهم بررسى و شناخت زمينه هاى صدور اين است كه برخى از احاديث و رواياتى كه ظاهرا معناى لفظى آنها عام و كلى به نظر مى رسد به معنا و مفهوم خاص تبديل مى شود؛ يعنى در بدو نظر و با توجه به ظاهر الفاظ به نظر مى رسد كه حديث مسئله يا حكمى كلى و عمومى را بيان مى كند. و در تمام زمانها و براى همه افراد صادق است اما وقتى از زمينه صدور و شرايط آن آگاه مى شويم پى مى بريم. براى روشن شدن بحث به چند مثال اشاره مى شود.

مثال اول:

۰.قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله:من بشَّرَنى بخروج آذار فله الجنه ^۱ ؛

۰.هر كس كه پايان ماه آذار (ماه صفر) را به من بشارت دهد ، اهل بهشت است.

آنچه در ابتداى امر از ظاهر حديث فهميده مى شود، عجيب به نظر مى رسد ، اما با شناخت زمينه صدور آن اين تعجب برطرف مى شود.
شيخ صدوق(ره) از ابن عباس چنين نقل مى كند:
كان النّبى صلى الله عليه و آله ذات يوم فى مسجد قبا و عنده نفر من اصحابه فقال: اول من يدخل عليكم الساعه من اهل الجنه، فلما سمعوا ذلك قام نفر منهم فخرجوا و كل واحد منهم يحب ان يعود يكون اول داخل فيستوجب الجنه، فعلم النبى صلى الله عليه و آله ذلك منهم فقال بمن عنده مِن اصحابه: انه سيدخل عليكم جماعه يستبقون، فمن بشر بخروج آذار فله الجنه، فعاد القوم و دخلوا و معهم ابوذر فقال النبى صلى الله عليه و آله لهم: فى اى شهر نحن من الشهور الروميه فقال ابوذر قد خرج آذار يا رسول اللّه فقال: قد علمت ذلك يا اباذر و لكنى احببت ان يعلم قومى انك رجل من اهل الجنه ² ؛ ابن عباس مى گويد: روزى پيامبر صلى الله عليه و آله به چند تن از اصحابش كه در مسجد قبا خدمت وى