اسباب نزول قرآن كريم تصنيفاتى وجود دارد و من بر مقدار ناچيزى از آن ، آگاهى يافتم . ۱
صاحب مفتاح السّعادة نيز مى گويد :
شنيدم كه تصنيفاتى در اين زمينه وجود دارد ، امّا آنها را نديده ام . ۲
از سخنان فوق مى توان نتيجه گرفت كه مطالب كمى درباره سبب صدور احاديث نوشته شده است . بعضى از آثار نوشته شده در اين زمينه هم رؤيت نشده اند . بنابراين ، جز سه اثر مستقلّى كه در اين زمينه نوشته شده است و به آنها اشاره خواهد شد ، در بقيه مواردْ فقط به نام مصنف اشاره شده است . اينك به معرفى آنها مى پردازيم :
1 ـ 3 ـ 1 . تصنيف ابوحفص العكبرى ۳
ابن حجر مى گويد :
يكى از شيوخ قاضى ابى يعلى ابن الفراء حنبلى ۴ به نام ابوحفص العكبرى در اين زمينه تصنيفى دارد .
و تقى الدّين بن دقيق العيد گفته است :
يكى از معاصران عكبرى شروع به نوشتن تصنيفى در اين زمينه كرده است .
گويى كه ابن دقيق ، تصنيف عكبرى را نديده ۵ كه چنين سخنى را گفته است . درباره تصنيف مذكور تاكنون غير از اسمش ، اطّلاعى به دست نيامده است . ۶ به عقيده بعضى ۷ اين تصنيف ، اوّلين اثر و به عقيده بعضى ديگر ۸ دومين اثر ، در باب اسباب ورود حديث است .
2 ـ 3 ـ 1 . تصنيف ابوحامد بن كوتاه الجوبارى ۹
اسامى ديگرى كه درباره نويسنده آن وجود دارد ، عبارت اند از : ابوحامد بن كزْناه الجوبارى ۱۰ ، حامد بن كزْناه الجِربانى ۱۱ يا الجُربانى ۱۲ . اين تفاوت ها احتمالاً به خاطر سهو در نگارش و ضبط بوده
1.احكام الاحكام ، ص ۶۴ .
2.مفتاح السّعادة ، ص ۳۴۲ .
3.عمر بن محمّد بن رجاء ، ابوحفص العكبرى ، معروف به درستكارى و پرهيزگارى بود و در سال ۳۹۹ق ، وفات يافت (المنهج الاحمد ، ج ۲ ، ص ۳۹) .
4.محمّد بن حسين بن محمّد بن خلف بن الفراء ، ابويعلى كه در سال ۳۸۰ق ، متولد شد و در سال ۴۵۸ق ، وفات يافت . در اصول ، فروع و انواع فنون اهل بغداد ، عالم زمان خويش بود . از آثارش مى توان الكفاية فى اصول الفقه ، احكام القرآن ، عيون المسائل و ... را نام برد (الاعلام ، ج۶ ، ص۱۰۰) .
5.شرح نخبة الفكر ، ص ۱۴۴ .
6.اسباب ورود الحديث ، ص ۵۸ .
7.الوسيط ، ص ۴۷۶ .
8.الفية الحديث ، ص ۹۱ .
9.تدريب الرّاوى ، ص ۳۹۴ .
10.الفية السّيوطى ، محمّد شاكر ، ص ۱۰۶ ؛ شرح الفية السّيوطى ، اشيوبى الولوى ، ج ۲ ، ص ۱۷۶ ؛ المصباح ، ص ۱۳۵ .
11.منهج ذوى النّظر ، ص ۲۵۸ .
12.الفية الحديث ، ص ۹۱ .