و اصلاح خط، ايجاد خط، انتخاب خط مشترك و تغيير خط شكل هاى رايج، برخورد با خط به حساب مى آيند. ۱
2 ـ 4 . تمايز ميان خط و زبان
هرچند وجود نوعى رابطه را ميان خطوط و زبان ها نمى توان انكار كرد، ۲ اما امروزه در ميان زبان شناسان قبول عام يافته كه «گفتار، صورت طبيعى ارتباط در انسان است؛ در حالى كه نوشتار امرى ثانوى و عرضى است». ۳ بنابراين «زبان و خط دو چيز متفاوت اند. زبان اصل و خط فرع بر آن است. خط بر بنياد زبان قرار گرفته است، نه بر عكس. در صورتى مى توان خط را ياد داد كه آموزنده زبان را ياد گرفته و يا لااقل شالوده آن را آموخته باشد. زبان بدون خط ممكن است، ولى خط بدون زبان ممكن نيست». ۴
افزن بر آنچه گفته شد، زبان شناسان براى تقدم گفتار بر نوشتار دلايلى دارند؛ از اين قرار:
يك . تاريخچه پيدايش زبان را بين پانصدهزار تا يك ميليون سال پيش حدس زده اند؛ در حالى كه تاريخچه ابتدايى ترين نشانه هاى نوشتارى و خطى را نمى توان از حدود ده هزار سال پيش فراتر برد.
دو . هيچ جامعه اى در هيچ نقطه اى از چهار گوشه جهان نيست كه زبان نداشته باشد؛ در حالى كه همه اين جوامع داراى خط نيستند.
سه . حتى در جوامعى كه خط وجود دارد، همه افراد آن جامعه خواندن و نوشتن نمى دانند و نمى توانند از آن به عنوان ابزارى براى ارتباط استفاده كنند.
چهار . ممكن است در جامعه اى بنا به دلايل سياسى، مذهبى، فرهنگى و غيره نظام نگارش يا خط تغييرپذيرد، ولى زبان تغيير نكند؛ همچنان كه در تركيه، بى آن كه زبان تركى دگرگون شود، خط دگرگون شده است. ۵
پنج . اصولاً كاربرد زبان گفتار به عنوان ابزار ارتباط بر خط مقدم است و اين ترتب و تقدم را در حيات بشرى نيز عملاً مى توان ملاحظه كرد؛ زيرا كودكان نخست تكلم را مى آموزند و سپس به مدرسه رفته، خط را فرامى گيرند.
شش . خط به منظور ثبت نشانه هاى آوايى زبان اختراع شده، ولى تحول خط هميشه همراه
1.بررسى علمى شيوه خط فارسى، ص۱۸ ـ ۱۹.
2.مثلاً خطوط سامى بر مشخصات زبان هاى سامى بيشتر منطبق است. ر. ك: تاريخ خط، ص۱۰۹.
3.«ادراك گفتار»، ص۱۲۰.
4.«چند نكته درباره آموزش فارسى»، ص۸۹ ، آشنايى با سوره هاى قرآن، ص۵۸ .
5.همگام با پاى گيرى جريان هاى اصلاح اجتماعى در سرزمين هاى اسلامى از حدود ۱۵۰سال پيش، انتقاداتى گسترده از شكل سنتى الفبا صورت گرفت و پيشنهادهايى براى اصلاح آن مطرح گرديد («الفبا / الفباهاى اسلامى...»، ص۵۹ به بعد). به دنبال اين اقدامات در سال ۱۹۲۸م، مصطفى كمال آتاتورك رئيس جمهورى تركيه، طبق فرمانى كاربرد خط عربى را ممنوع ساخت و به جاى آن خط لاتين تعديل شده اى را براى نگارش زبان تركى اجبارى كرد («الفبا / الفباهاى غير عربى...»، ص۶۵).