۱۲.امام باقر عليه السلام فرمود :جبرئيل اين آيه را اينگونه بر محمّد صلى الله عليه و آله نازل كرد : «كسانى كه (نسبت به آل محمّد) ستم كردند ، سخنى جز آنچه دستور داشتند ، به جاى آوردند ، پس ما بر آنها كه (نسبت به حقّ آل محمّد) ستم كردند ، به سبب كارهاى ناروايى كه مى كردند ، از آسمان عذابى نازل كرديم» .

۱۳.عبدالعظيم حسنى از حضرت هادى و او از پدرش از حضرت رضا عليهم السلامروايت كرده كه فرمود : ابو حنيفه روزى از خدمت حضرت صادق عليه السلام بيرون مى شد ، در اين هنگام موسى بن جعفر با او روبرو گرديد ، ابو حنيفه گفت : اى جوان ! معصيت و گناه از ناحيه چه كسى است ؟
موسى بن جعفر، عليهماالسلام فرمود : اين سؤال تو از سه موضوع خارج نيست : يا از جانب خداوند است و از طرف عبد نيست ، در اين صورت سزاوار نيست كه خداى كريم و رحيم بنده خود را معذّب سازد به جهت معصيتى كه از وى صادر نشده است ، و يا از جانب خداوند و عبد هر دو صادر شده ، در اين صورت نيز سزاوار نخواهد بود كه شريك قوى رفيق ضعيف خود را ستم نمايد . سومين موضوع اينست كه معصيت از طرف عبد است و گناه از وى صادر شده در اين صورت اگر خداوند از وى درگذرد و گناهان او را بيامرزد اين كرم و لطفى است كه پروردگار به او نموده است و اگر در اثر نافرمانى كه از او صادر شده او را معاقب قرار دهد اين به خاطر گناهى است كه از وى سر زده است .

۱۴.ابراهيم بن ابى محمود گويد :از حضرت رضا عليه السلام تفسير آيه شريفه « وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لاَيُبْصِرُونَ » را سؤال كردم .
حضرت فرمود : خداوند به صفت «ترك» موصوف نمى شود ، هم چنين كه مخلوقات او به اين صفت متصف هستند ، ليكن چون خداوند به بَواطن بندگان آگاه است و مى داند كه آنها از كفر و الحاد و گمراهى برنخواهند گشت ، از اين جهت لطف و معاونت خود را از آنها گرفته است و آنها را مختار فرموده .
راوى گويد : از آن حضرت معنى « خَتَمَ اللّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ » را پرسيدم .
حضرت فرمود : «ختم» مهر زدن به دل كافران است از جهت عقوبت بر كفران آنها ، همان طور كه خداوند فرموده : « بَلْ طَبَعَ اللّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلاَ يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً » پروردگار بر دل آنها مهر زده به جهت كفرى كه در نهاد آنها است و جز عده اندكى از آنها ايمان نخواهند آورد .
راوى گفت : از آن حضرت پرسيدم : آيا خداوند بندگان خود را به معصيت مجبور مى كند ؟
فرمود : خداوند بندگان خود را مخير ساخته و آنها را مهلت داده تا وقتى كه توبه كنند و بسوى او باز گردند .
راوى گويد : گفتم : آيا خداوند بندگان را به كارهايى كه از طاقت آنها خارج است تكليف مى كند ؟
حضرت فرمود : پروردگار چگونه اين عمل را خواهد كرد در صورتى كه خود فرموده است : « وَمَا رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ » خداوند به بندگان خود هرگز ظلم نمى كند .
بعد حضرت فرمود : پدرم از پدرش روايت مى كرد كه مى گفت : هركس گمان كند كه پروردگار بندگانش را به معاصى مجبور مى كند ، و يا آنها را به كارهايى كه از طاقت آنها بيرون است تكليف مى كند از ذبيحه او نخوريد ، و شهادت او را نپذيريد ، و پشت سر او نماز نگذاريد ، و او را از زكات چيزى ندهيد .

۱۲.أحمد بن مهران ، عن عبدالعظيم ابن عبداللّه ، عن محمّد بن الفضيل ، عن أبيحمزة ، عن أبي جعفر عليه السلام قال :نزل جبرئيل عليه السلام بهذه الآية على محمّد صلى الله عليه و آله هكذا : « فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا (آل محمّد حقّهم) قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا (آل محمّد حقّهم) رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ »^۱۲ .

۱۳.حدّثنا محمّد بن أحمد الشيباني رضى الله عنه قال :حدّثنا محمّد بن أبي عبداللّه الكوفي قال : حدّثنا سهل بن زياد الآدمي ، عن عبدالعظيم ابن عبداللّه الحسني ، عن الإمام علي بن محمّد ، عن أبيه محمّد بن علي ، عن أبيه الرضا علي بن موسى عليهم السلام قال : خرج أبو حنيفة ذات يوم من عند الصادق عليه السلام فاستقبله موسى بن جعفر عليهماالسلامفقال له : يا غلام ! ممّن المعصية ؟
قال : لا تخلو من ثلاث : إمّا أن تكون من اللّه عزّ وجلّ ، وليست منه فلا ينبغي للكريم أن يعذّب عبده بما لا يكتسبه ، وإمّا أن تكون من اللّه عزّ وجلّ ومن العبد ، وليس كذلك فلا ينبغي للشريك القوي أن يظلم الشريك الضعيف ، وإمّا أن تكون من العبد وهي منه ، فإن عاقبه اللّه فبذنبه وإن عفا عنه فبكرمه وجوده ^۳ .

۱۴.حدّثنا محمّد بن أحمد السناني قال :حدّثنا محمّد بن أبي عبداللّه الكوفي ، عن سهل بن زياد الآدمي ، عن عبدالعظيم ابن عبداللّه الحسني رضى الله عنه ، عن إبراهيم
بن أبي محمود قال : سألت أباالحسن الرضا عليه السلام عن قول اللّه تعالى : « وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لاَيُبْصِرُونَ »^۴ .
فقال : إنّ اللّه تبارك وتعالى لا يوصف بالترك كما يوصف خلقه ولكنّه متى علم أنّهم لا يرجعون عن الكفر والضلال منعهم المعاونة واللطف وخلّى بينهم وبين اختيارهم .
قال : وسألته عن قول اللّه عزّ وجلّ : « خَتَمَ اللّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ »^۵ .
قال : الختم هو لطبع قلوب الكفّار عقوبة على كفرهم كما قال عزّ وجلّ : « بَلْ طَبَعَ اللّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلاَ يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً »^۶ .
قال : وسألته عن اللّه عزّ وجلّ هل يجبر عباده على المعاصي ؟
قال : بل يخيرهم ويمهلهم حتّى يتوبوا .
قلت : فهل يكلّف عباده ما لا يطيقون ؟
فقال : كيف يفعل ذلك وهو يقول : « وَمَا رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ »^۷ ؟
ثمّ قال عليه السلام : حدّثني أبي موسى بن جعفر ، عن أبيه جعفر بن محمّد عليهماالسلام أنّه قال : من زعم أنّ اللّه تعالى يجبر عباده على المعاصي أو يكلّفهم ما لا يطيقون فلا تأكلوا ذبيحته ولاتقبلوا شهادته ولا تصلّوا ورائه ولا تعطوه من الزكاة
شيئاً ^۸ .