تاريخ قرآنِ نولدكه - شوالى‏

معرفى، بررسى و نقد منابع‏

احمدرضا رحيمى ريسه‏^۱

تاريخ قرآن ، تأليف تئودور نولدِكه، تحرير از
فريدريش شوالى، لايپزيگ، 1909 (ج 1)،
1919 (ج 2)، 1938 (ج 3)، تجديد چاپ: هيلدسهايم - نيويورك، 1981م.
Geschichte des Qorans, von
Theodor Nخldeke. Bearbeitet
von Friedrich Schwally, Leipzig.
9091-83.
چكيده: در اين معرفى نخست چگونگى تدوين و چاپ كتاب تاريخ قرآنِ نولدِكه، كه توسط شاگرد او فريدريش شوالى تدوين و تحرير شده، آمده است. سپس خود كتاب و سه جزء اصلى (13 فصل) آن به‏تفصيل معرفى شده است. مباحث مربوط به شيعه‏ى آن بررسى شده و همچنين با بررسى تفصيلى منابعِ نولدِكه - شوالى در تأليف اين كتاب روشن شده است كه در كنار منابع مسيحى - يهودى، منابع اصلى و اساس تأليف آن (به‏جز چند مورد اندك) همگى از منابع اهل سنّت بوده و نشان داده شده است منابع و روايات اهل سنّت در باره‏ى قرآن چگونه محققان و خاورشناسان بى غرض را به‏نتيجه‏گيرى‏هاى اشتباه در باره‏ى قرآن وا داشته است.
كليد واژه‏ها : نولد كه، تئودور / «تاريخ قرآنِ» نولد كه، معرفى و نقد و بررسى / خاورشناسان و قرآن / خاورشناسان و شيعه اماميه.
.I زندگى‏نامه. تئودور نولدِكه در دوم مارس 1836م در هامبورگ، شمال آلمان، به دنيا آمد. سال‏هاى سيزده تا شانزده‏سالگى خود را به يادگيرى زبان‏هاى يونانى و لاتين گذراند. در دوران دبيرستان به مطالعه‏ى زبان عبرى پرداخت. در دانشگاه گوتينگن ^۲زبان‏هاى عبرى، عربى، سريانى و آرامى را فراگرفت. مطالعه‏ى زبان سانسكريت را نيز در همين دانشگاه آغاز كرد و سپس در دانشگاه كيل ^۳ ادامه داد. او در دوران دانشجويى شروع به يادگيرى زبان‏هاى فارسى و تركى كرد. در بيست‏سالگى رساله‏ى دكترى خود را در باره‏ى تاريخ قرآن نگاشت (نك : پس از اين) سپس مسافرت‏هايى به خارج از آلمان كرد. ابتدا به وين رفت و حدود يك سال (57 - 1856م) در آن‏جا به بررسى دست‏نويس‏هاى كتابخانه‏ى وين پرداخت و يادگيرى زبان‏هاى فارسى و تركى را ادامه داد. سپس به ليدن رفت و حدود 6 ماه در آن جا رحل اقامت افكند. در ليدن به بررسى دست‏نويس‏هاى عربى ادامه داد و با خاورشناسانى همچون دوزى ^۴و يونبول ^۵و د خويه ^۶و د يونگ‏^۷، آشنا شد. از ليدنِ هلند به گوتا (آلمان) بازگشت و حدود يك ماه به بررسى نسخه‏هاى خطى عربىِ آن‏جا پرداخت. در آوريل 1858م به برلين رفت و در آن‏جا هم نسخه‏هاى خطى عربى و تركى را بررسى و فهرستى هم براى دست‏نويس‏هاى تركى آن كتابخانه تهيه كرد. در فاصله‏ى سپتامبر 1860 تا 1872م، كه به سِمَت استادى دانشگاه استراسبورگ برگزيده شد، سفرى به ايتاليا كرد. سپس معاون كتابخانه‏ى دانشگاه گوتينگن شد (دسامبر 1860 تا ژانويه‏ى 1862م) و چند صباحى در دانشگاه آن شهر به تدريس پرداخت. از 1864 تا 1872م استاد زبان‏هاى سامى در دانشگاه كيل‏^۸ بود و نزديك به هشت سال در آن‏جا به تحقيق و تدريس در باره‏ى زبان‏هاى سامى و همچنين تحقيق در باره‏ى عهد قديم و زبان‏هاى سانسكريت و تركى پرداخت.
نولدكه در بهار 1872م به استادى دانشگاه استراسبورگ رسيد و نزديك به 50 سال (تا 1920م) در آن شهر ماند. عمده‏ى تأليفات او در اين دوره انجام شده است. ده سال آخر عمر خود را در شهر كارلسروهه‏^۹ و در منزل پسرش گذراند. او در 25 دسامبر 1930م پس از حدود 94 سال زندگى، درگذشت.^۱۰
نولدكه علاوه بر آشنايى با زبان‏هاى شرقى و غربى روز تبحر بسيارى در زبان‏هاى كهن همچون يونانى، لاتين، سريانى، عبرى و عربى قديم، لهجه‏هاى مختلف عربى، و زبان‏هاى كهن ايرانى و هندى (سانسكريت) داشت. او از هوشى سرشار و شمّ تاريخى و زبانشناختى قوى برخوردار بود. متخصص زبانشناسى زبان‏هاى سامى بود و اطلاعاتى گسترده درباره‏ى تاريخ و فرهنگ سرزمين‏هاى شرقى و مردمان آن داشت. به بى‏طرفى و عدم تعصّب در تحقيقات خود شهرت داشت. اگر به نتايج خطا در تحقيقات پيشين خود پى مى‏برد. از ذكر آن و ارائه‏ى نتايج جديدتر ابايى نداشت.
.II فهرست آثار. مهمترين آثار نولدكه - به ترتيب زمان چاپ - عبارتست از:
8581. ``Hatte Muhammed christliche Lehrer?'', in ZDMG, xii.
[مقاله‏اى است با عنوانِ «آيا محمّد صلى اللَّه عليه و آله‏معلم مسيحى داشت؟»]
0681. Geschichte des Qorans. Gخttingen.
[تاريخ قرآن . چاپ نخست آن است، نك : بخش بعدى اين مقاله‏]
4681. Beitrge zur kenntnis der Poesie der alten Araber. Hannover.
[مقالاتى در شناخت شعر كهن عرب‏ها . فصل اول آن با عنوانِ «من تاريخ و نقد الشعر العربى القديم»، توسط عبدالرحمان بَدَوى ترجمه شده و در دراسات حول صحّة الشعر الجاهلى ، ص 40 - 17، به چاپ رسيده است‏]
2781. Mandische Grammatik. Halle.
[دستور زبان مندائى ]
9781. Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Leiden.
[تاريخ ايرانيان و عرب‏ها در زمان ساسانيان. ترجمه‏ى فارسى از عباس زرياب خويى، چاپ اول، تهران: انجمن آثار ملى‏]
6881.``Die arabischen Handschriften Spitta's'',in:ZDMG,04/6881/503- 413.
[«دست‏نويس‏هاى عربى (در مجموعه‏ى) اشپيتا»]
7881. Die ghassہnischen Fدrsten aus dem haus Gafna's. Berlin.
[شاهزادگان غَسّانى از آل جَفْنه‏]
8881-2981. Persische Studien, 2 vols.
[پژوهش‏هاى فارسى‏]
0981. Delectus veterum carminum arabicorum. Carmina selegit et editit Th. Noeldeke. Glossarium confecit A. Mدller. Berlin, H. Reuther.
[منتخبات شعر كهن عرب . انتخاب و تصحيح از تئودور نولدكه، تهيه‏ى واژگان از آوگوست مولر]
6981. Zur Grammatik des klassischen Arabisch. Wien.
[درباره‏ى دستور زبان عربى كلاسيك‏]
4091. ``Das iranische Nationalepos'', in: GlrPh, II/ 031-112.
ويرايش دومِ كتابى كه به صورت مستقل نشر شده است:
0291. Das iranische Nationalepos, Berlin- Leipzig.
[حماسه‏ى ملى ايران . ترجمه‏ى فارسى از بزرگ علوى، با مقدمه‏ى سعيد نفيسى، تهران: دانشگاه تهران، چاپ اول 1327ه ش‏]
9091-8391. Geschichte des Qorans.
[تاريخ قرآن . ويرايش دوم آن است، نك : بخش بعدى اين مقاله‏]
0191. Neue Beitrge zur semitischen Sprachwissenschaft. Strassburg.
[مقالاتى جديد در باره‏ى علم زبان‏هاى سامى‏]
1986. حدود پنجاه نامه از نامه‏هاى نولدكه به گولدتسيهر نيز در كتابى كه روبرت سيمون در شرح احوال گولدتسيهر نگاشته، به چاپ رسيده است. براى مشخصات اين كتاب نك : منابع.
.III «تاريخ قرآن». مهم‏ترين و دوران‏سازترين نگاشته‏ى خاورشناسان در باره‏ى قرآن و مطالعات قرآنى است. همه‏ى قرآن‏پژوهان غربى پس از نولدكه، و شمار كثيرى از قرآن‏پژوهان عرب و مسلمان در پژوهش‏هاى خود در باره‏ى قرآن تحت تأثير اين كتاب بوده‏اند و يا به نوعى از آن استفاده كرده‏اند. گفته مى‏شود اصطلاح «تاريخ قرآن» نخستين بار از سوى نولدكه به كار رفته است‏^۱۱ و اين امر ناشى از نوع نگرش خاورشناسان به متن قرآن است.
نولدكه در تأليف اين كتاب از همكارى شمارى از خاورشناسان آلمان سود برده است. تأليف اين كتاب سرگذشتى خواندنى دارد كه خلاصه‏وار از اين قرار است‏^۱۲: نولدكه در 1856م ازرساله‏ى دكترى خود در باره‏ى تاريخ پيدايش قرآن در دانشگاه گوتينگن دفاع كرد. سپس با افزودن فصل‏هايى به رساله‏ى خود، آن را در 1857م براى شركت در مسابقه‏ى «تاريخ انتقادى متن قرآن» به آكادمى ادبيات پاريس ارائه كرد. اين متنِ گسترش‏يافته در 1860م در گوتينكن به چاپ رسيد. در 1898م ناشر از نولدكه تقاضا كرد تا براى چاپ دوم كتاب در آن تجديد نظر كند. اما مؤلف به خاطر ضعف مزاجى خود - كه از دوران كودكى تا هنگام مرگ از آن رنج مى‏برد - از اين كار عذر خواست و يكى از بهترين شاگردان خود را به نام فريدريش شوالى‏^۱۳ براى اين كار به ناشر معرفى كرد. شوالى با استفاده از طرح و يادداشت‏هاى استاد خود جلد اول از ويرايش و تحرير جديد تاريخ قرآن را تأليف كرد. نولدكه پس از مطالعه‏ى آن مقدمه‏اى بر آن نگاشت و جلد اول در 1909م منتشر شد.
شوالى در فوريه‏ى 1919م، به هنگام تنظيم و تحرير جلد دوم، درگذشت. هاينريش تسيمرن، ^۱۴شوهر خواهر او، ادامه‏ى كار را پى گرفت و جلد دوم با پيش‏گفتار تسيمرن در 1919م به چاپ رسيد.
تأليف و تحرير جلد سوم كتاب و تنظيم يادداشت‏هاى شوالى با پيشنهاد تسيمرن به گوتهلف برگشترسر^۱۵ واگذار شد، اما او نيز پس از آن كه چند سالى از عمر خود را بر سر اين كار گذاشت، پيش از آن كه موفق به اتمام جلد سوم شود، در اوت 1933م درگذشت. اوتو پرتسل‏^۱۶، همكار او در دانشگاه، با افزودن فصل آخر كتاب به آن و يك مقدمه، جلد سوم را در 1938م منتشر ساخت. بدين ترتيب پس از گذشت 68 سال از چاپ اول كتاب، تأليف و چاپ اثرگذارترين تحقيق در باره‏ى قرآن در نيمه‏ى دوم قرن نوزدهم و نيمه‏ى اول قرن بيستم، با تلاش سه نسل از خاورشناسان آلمانى به سرانجام رسيد.
تاريخ قرآنِ نولدِكه - شوالى تاكنون به هيچ يك از زبان‏هاى اروپايى و هم‏چنين زبان عربى ترجمه نشده است؛ گرچه برخى از نظريات او به‏تفاريق توسط قرآن‏پژوهان عرب و اروپايى بررسى و نقد شده است.
اين كتاب - پس از تكميل چاپ آن - چندين بار به‏صورت افست منتشر شده است. چاپ مورد استفاده‏ى ما سومين افست كتاب از سوى انتشارات گئورگ اولمس‏^۱۷ در 1981م است.
.IV معرفى تفصيلى «تاريخ قرآن». اين كتاب از سه جلد يا بهتر بگوييم از سه جزء تشكيل شده است.