2 - 2 . حجيت ظواهر قرآن
مؤلف، حجيت ظواهر قرآن را با توجه به عواملى همچون : تحدّى مبارزه پيامبر صلى اللَّه عليه و آله به وسيله قرآن، ارجاع ائمه هدى عليهم السلام مردم را به قرآن، امر به تدبر و تفكر در قرآن مطرح كرده و نتيجه مىگيرد كه مىتوان - بلكه بايد - به ظواهر قرآن و الفاظ آن تكيه كرد و در استنباط احكام و معارف از ظواهر قرآن بهره گرفت.
در توضيح اين مطلب، مؤلف، مدخل جديدى با عنوان «مراتب استفاده از قرآن» مطرح كرده و در ساحت علوم قرآنى به توضيح دو خطاب پرداخته است : اول : مقام خطاب عمومى قرآن كه مخاطبان آن عامّه مردم هستند و هركسى با مراجعه به قرآن به اندازه توان خود از علوم و معارف آن بهرهمند مىشود. دوم : مقام خطاب خاص كه مختصّ حضرت رسول اكرم صلى اللَّه عليه و آله و ائمه اطهار عليهم السلام است و ديگران در اين مرتبه از علوم قرآن، جز با تمسك به پيامبر صلى اللَّه عليه و آله واهل بيت عليهم السلام، بهرهاى ندارند. مقام خطاب عامّ قرآن با گستره و عموميتى كه دارد به دو بخش تقسيم مىشود ؛ الف : آنچه كه مشترك بين عالم و جاهل است و براى همگان قابل دريافت مىباشد. ب : بخشى ديگر مختص كسانى است كه از ذهنى زلال، حسّى لطيف و شناخت و ادراك صحيح برخوردارند. مقام تذكر و ارشاد پيامبر و ائمه عليهم السلام ناظر به مقام خطاب عامّ است و مقام تعليم و هدايت آن بزرگواران، ناظر به مقام خطاب خاص است.
3 - 2 . انزال و تنزيل
مؤلف در ذيل اين عنوان بيان مىكند كه از بارزترين اسماء كتاب خدا «قرآن» به معناى «خواندنى» و «كتاب» به معناى «فراهم شده و گردآمده» است. آنگاه در بحث تنزيل و انزال، تعارض مشهور در مورد نزول تدريجى طى 23 سال بعثت و نزول دفعى در شب قدر ماه رمضان، و سپس توجيهات و نظرات زمخشرى در كشاف و شيخ محمد عبده در تفسير المنار را در حل اين تعارض به اختصار آورده و در كمال ايجاز نقد و بررسى كرده است. مسئله نزول دفعى و نزول تدريجى را از منظَر مرحوم علامه طباطبائى، صاحب تفسير الميزان با تفصيل بيشتر مطرح كرده و به نقد و بررسى نظرات صاحب تفسير الميزان پرداخته است و در اين بررسى همه آياتى را كه مرحوم علامه طباطبائىدر اين بحث به آنها استنادواستشهاد كرده است، به ترتيب بيان مىدارد.
در پايان اين بحث براى رفع تعارض قطعى ميان نزول تدريجى و نزول دفعى، به روايت حفص بن غياث استناد كرده و با تأكيد بر اينكه اين روايت، خبر واحد است اما مفاد آن منع عقلى ندارد، نتيجه مىگيرد كه: «تعارض در نزول، احتمالى خواهد بود نه تعارض قطعى.» به طور خلاصه، در باب جمع بين نزول دفعى و تدريجى مىگويد: مجموع قرآن در ماه رمضان به بيت معمور و آنگاه در طول 23 سال به صورت تدريجى به پيامبر صلى اللَّه عليه و آله نازل شده است. ظاهراً منظور از نزول قرآن به بيت معمور، نزول قرآن به اُمناى وحى و خازنان و حافظان علوم است، چنانكه حضرت امام سجاد عليه السلام در دعاى خود براى حاملان عرش و فرشتگان مقرّب در صحيفه مباركه سجاديّه فرمايند : «وَ الطّائفينَ بِالْبَيْتِ الْمَعْمُورِ».۱
1.صحيفه سجاديه، دعاى سوم