و. تاريخىنگرى
توجّه به بُعد تاريخى قرآن، قرائن محيطى و عوامل پديدارى متن قرآن در فهم و تفسير آيات، بويژه در خلافيات تفسيرى فريقين، به خوبى در بخشى از مطالب تفسيرى نقض به چشم مىخورد و مىتواند از جمله ويژگىهاى تفسيرى وى به شمار آيد. رازى با بهرهگيرى از روش تاريخىنگرى در حل تناقضنمايى برخى از آيات و كشف معناى نخستين آيات در عهد نبوى، بهره جسته است. نمونههايى كه در ادامه مىآيند، گوياى اين مدعا هستند:
يك. تناقضنمايىِ آيات
نوع تعامل پيامبر صلى اللَّه عليه و آله با مشركان در سوره كافرون(مدارا) و توبه (جنگ) در نگاه نخست، ممكن است تناقضنما باشد؛ چرا كه مدارا و جنگ، با هم قابل جمع نيستند. امّا توجّه به سياق تاريخىِ آيات اين دو سوره - كه اوّلى در سالهاى آغازين و دومى در سالهاى پايانى بعثت و اقتدار سياسى و نظامى پيامبر صلى اللَّه عليه و آله نازل شده - ، اين تناقضنمايى كاذب را بر طرف خواهد كرد. رازى با درنگ در اين نكته چنين مىنويسد:
پيامبر صلى اللَّه عليه و آله در مواجهه با منكران قرآن و رسالت، تابع وحى بود و در اين باره، قرآن دو حالت را بيان كرده است: يكى توقّف ياد شده در (لَكُمْ دِينُكُمْ وَ لِىَ دِين)۱ و ديگر اقدام عملى؛ البته اين حركت آن گاه كرد كه آيت منزل شد (وَ قَتِلُواْ الْمُشْرِكِينَ كاَفَّةً كَمَا يقَتِلُونَكُمْ كَافَّةً)۲ تا شبهتى بنماند.۳
دو. معناى نخستين آيات
ازدواج موقّت، يكى از خلافيات فقهى شيعه و سنّى است كه شيعه، به حلّيت آن معتقد است؛ ولى اكثريت فقهاى اهل سنّت چنين قائل نيستند. اين كه حكم اين ازدواج در عهد نبوى چه بوده و بعد از ايشان اصحاب چه تلقّىاى از حكم آن داشتهاند، در حل
