د. پيشينه مناقبنگارى
ترتيب تاريخىِ مناقبنگارى و مناقبخوانى، به روشنى مشخص نيست؛ ولى به نظر مىرسد كه در سه سده نخست هجرى، بيان روايات شفاهى، سبب نگارش كتابهاى مناقب گرديد. از سدههاى پنجم به بعد بود كه قرائت مناقب اهل بيت از يك كتاب مناقب، به «مناقبخوانى» شهره شد. بنا بر اين به نظر مىرسد كه اصطلاحات «مناقبخوانى» و «مناقبخوانان» - كه در كتاب نقض آمده است - ، همان بازخوانىِ منقبتها توسط مناقبيان از روى كتابهاى تأليف شده، به اين سبك است.
مناقبنويسى، تقريباً از سبكهاى اختصاصى شيعيان است كه از قرن دوم به بعد در ميان ايشان شايع شده است و تنها به مدايح و اوصاف پسنديده اهل بيت عليهم السلام مىپردازد. ۱ البته بعدها بعضى عالمان اهل سنّت نيز به همين شيوه، كتابهايى را تدوين كردهاند؛ امّا اين كتابها تنها به مناقب اختصاص ندارند و گاه علاوه بر بخشهايى كه اوصاف نيكوى افراد را بيان مىكنند، اضافاتى مانند تاريخ زندگانى فرد يا معجزات شخصيت مورد نظر نيز در آنها ديده مىشود. مفاد اين كتابها گاهى به غلو و مبالغه آميخته مىشود و مطالب ضعيف و دور از واقعيت هم در آن ديده مىشود. بنا بر اين، در استفاده از اين گونه كتابها مىبايست ابتدا از دانايى و توانايىِ نويسنده آن آگاه شد و سپس روايات آن را با بررسى دقيق و موشكافانه مطالعه نمود.
گمانهاى بر اين استوار است كه اهل سنّت در مقابل سبك مناقب، شيوهاى را با
1.بنا بر نقل نجاشى در كارنامه علمى افراد زير، «كتاب المناقب» وجود داشته است. تمام اين نويسندگان، پيش از سده ششم بودهاند: أحمد بن محمّد بن حسين قمى (م ۳۵۰ق)، بكر بن أحمد بن إبراهيم بن زياد (از شاگردان امام جواد عليه السلام)، جعفر بن أحمد بن يوسف أزدى، حسين بن سعيد أهوازى، عبد اللَّه بن أبى خالد، على بن إبراهيم بن هاشم قمى، على بن حسن بن محمّد طائى طاطرى، محمّد بن أحمد بن على بن حسن بن شاذان قمى، محمّد بن أورمة قمى، محمّد بن حسن بن فروخ صفار قمى (م ۲۹۰ق)، محمّد بن عبد الواحد مطرز أبيوردى (م ۳۴۵ ق)، سيّد محمّد بن على بن حسين علوى (زنده در سال ۴۷۸ق)، شيخ مفيد أبو عبد اللَّه محمّد بن محمّد بن نعمان (م ۴۱۳) و نصر بن مزاحم منقرى عطّار كوفى (ر.ك: رجال النجاشى، ذيل عناوين هر يك از اسامى راويان).