مشبع از سر تعصّب و جهل». ۱ وى در برابر اين كتاب كه «از سر تعصّب و جهل» فراهم شده و در آن سخنانى دور از «جاده حقيقت» و «تشبيهاتى سقيم» و معارضاتى نامعقول و «اشاراتى نامنقول نامقبول» ۲ فراوان وجود دارد، گاه با همان شيوه با حريف در مىپيچد، زمانى فيلسوفانه به تحليل مواضع و تفاوت آنها مىپردازد، گاه مغالطات مدّعى را آشكار مىكند، زمانى به تناقضهاى او اشاره مىنمايد و گاه نيز استدلال حريف را تا نهايت منطقى دنبال مىكند و بر آن، نتايجى استوار مىسازد كه حريف را ياراى پذيرش آنها نيست؛ امّا همه اينها لابهلاى كتاب و در ميان جملات بلند و حاشيهرفتنهاى مكرّر گم مىشوند و پى گرفتن خطّ استدلال را بر خواننده دشوار مىكنند.
اين كتاب، با همه تنوّع و غناى محتوا و نكتههاى تاريخى، فرهنگى و كلامى خود، فاقد ساختار و نظم است. عبد الجليل رازى، به جاى آن كه نخست دلايل حريف را دستهبندى كند و سپس به پاسخ آنها دست بزند، پا به پاى كتاب حريف پيش مىرود و يكايك اشكالات او را نقل و رد مىكند. به همين سبب در اين نوشته مىكوشم تا ساختارى مقدماتى به استدلالهاى عبد الجليل در پاسخ حريف به دست دهم و نمونههايى از كاربرد آنها را به شرح زير بيان كنم.
با مرور كتاب و بررسى اشكالات و شيوه پاسخگويى به آنها، مىتوان شاهد گستره شگفتانگيز مسائلى كه در نقد و رد مطرح شدهاند، بود؛ امّا در اين جا به دليل نوع رويكرد اين مقاله و صرفاً به دلايل عملى، چند محور زير انتخاب و برجسته شدهاند. با اين نگرش، نگارنده كوشيده است تا موارد عمدهاى را كه ذيل اين محورها مىگنجند، انتخاب و گزارش كند. زبان كتاب بعض فضائح الروافض هتّاكانه بوده است. عبد الجليل نيز از نقل عين آنها، پرهيزى نداشته است. نگارنده نيز هم براى بازسازى فضاى مناقشات آن زمان و هم براى نشان دادن نحوه مواجهه عبد الجليل، گاه عين تعبيرات تند را آورده و از هر گونه توضيحى پرهيز كرده است. هدف از اين كار،