امّا گذشته از اين مطلب، آنچه در تاريخ زندگى پيامبر اسلام و رهبران تشيّع به كرّاتْ قابل مشاهده است، آن است كه ايشان پا را فراتر نهاده و علاوه بر آن كه به مخالفان حقيقتجو، به راحتى امكان و فرصت بحث و مناظره مىدادند و انتقادهاى آنها را به اصول و فروع اسلام و مذهب خويش مىشنيدند و بدون كوچكترين مشكلى، ايرادهاى آنان را مورد نقد و بررسى قرار مىدادند، حتّى با افرادى هم كه با حس لجاجت و عناد به نزد اين بزرگواران مىآمدند و از روى مخاصمه با ايشان بحث مىكردند، باز با سعه صدر رو به رو مىشدند و پاسخ آنها را با منطق و دليل و برهان مىدادند. از جمله، ابن ابى العوجا بود كه با صراحت، خدا را انكار مىنمود و بارها با امام صادق عليه السلام در مسئله وجود خدا و مسائل ديگر، به بحث نشست و با وجود اين حس لجاجت و مخاصمه، باز هم در جامعه اسلامى، آزادانه زندگى مىكرد و كسى مزاحم وى نمىشد.
به هر حال، آنچه در انديشه اسلامى، در باره مسئله مناظره و گفتگو وجود دارد، آن است كه در دين مبين اسلام، مناظره، از يك طرف، ابزارى است براى اتمام حجّت و رسيدن به كلام حق و از طرف ديگر، ابزارى است براى ايجاد پيوند؛ پيوندى بر پايه منطق و كلام استوار؛ امّا آنچه در انديشه اسلامى در باب مناظره، كاملاً مورد مذمّت قرار گرفته، روحيه تشديد خصومت و دشمنى بين دو طرف گفتگوست و اين همان است كه قرآن كريم از آن، تعبير به «مراء» كرده است:
(فَلا تُمارِ فيهِمْ إلاّ مِراءً ظاهِرًا.۱
و تو در باره آنها جز به ظاهر، مجادله مكن).
پس اگر «جدال» را «مُمارات» خواندهاند، براى اين است كه شخص مجادله كننده، با كلام خود مىخواهد همه حرفهاى طرف مقابل خود را از او دور كرده و رد كند. ۲
مِراء، يعنى طورى با يكديگر بحث و جدال كنى كه خود را عرضه نمايى و علم و فهم و كمال خويش را به رخ ديگران بكشى. قرآن كريم، مراء را به رسميت نشناخته است؛ بلكه در موضوع مَنهيات قرار داده است و از نبايدها محسوب مىشود. تلاش
1.سوره كهف، آيه ۲۲.
2.الميزان فى تفسير القرآن، ج ۱۳ ص ۳۷۵.