قوانین اجتماعی و توانایی فرد در تعدیل نفع شخصی خود منجر به واکنش بیتابانه به تأخیر میشود.۱
همان طور که اشاره در حوزه اخلاق تألیفات و پژوهشهای متعددی در مورد صبر صورت گرفته است؛ اما در حوزه روانشناختی هر چند تلاشهایی صورت گرفته است، ولی به نظر میرسد این پژوهشها نیاز به تکمیل و توسعه بیشتری دارند؛ از جمله این که در این زمینه لازم است روند شکلگیری صبر با توجه به مبانی بر گرفته از متون اسلامی نیز تبیین و روشن شود. در این پژوهش با استفاده از روش توصیفی و تحلیل محتوا۲ تلاش میشود تا با تحلیل آیات و روایات مورد نظر، فرایند شکلگیری صبر تبیین گردد.
با توجه به توضیحاتی که بیان شد، سؤال اصلی پژوهش حاضر را چنین میتوان مطرح کرد:
فرایند شکل گیری صبر با توجه به منابع اسلامی چگونه است؟
در ادامه، تعریف صبر و سپس فرایند شکلگیری آن با توجه به منابع اسلامی مورد بحث قرار میگیرد.
الف. تعریف صبر
بسیاری از لغتشناسان صبر را به معنای حبس میدانند.۳ راغب در المفردات با بیان دیگر معنای صبر را «الإمساک فی ضیق؛ نگهداری در تنگنا ذکر میکند».۴ در کتاب قاموس الفقهی لغه و اصطلاحاً نیز کلمات ثبات، حبس و منع به عنوان معانی صبر ذکر شده است.۵
در اصطلاح، تعریفهای متعددی از صبر ارائه شده است. در ادامه چند نمونه ذکر میگردد:
_ جناب راغب بعد از بیان معنای لغوی صبر، معنای اصطلاحی آن را چنین بیان میکند:
حبس النّفس علی ما یقتضیه العقل و الشرع، أو عمّا یقتضیان حبسها عنه؛۶
1.. همان، ص۴-۵.
2.. «در تحلیل محتوا عناصر و مطالب مورد نظر گردآوری و طبقهبندی میشود و مورد تجزیه و تحلیل قرار میگیرد» (تحقیق و پژوهش در علوم رفتاری، ص۷۷).
3.. عیون الحکم و المواعظ، ج۷، ص۷۰؛ صحاح اللغه، ج۲، ص۷۰۶؛ مجمع البحرین، ج۳، ص۳۵۸.
4.. المفردات فی غریب القرآن، ص۴۷۴.
5.. القاموس الفقهی لغة و اصطلاحا، ص۲۰۶.
6.. المفردات فی غریب القرآن، ص۴۷۴.