على(ع) در خطبه افتخار فرمود: «انا كَسَرتُ الاصنام، أنا رفعتُ الأعلام، أنا بنيت الاسلام» . ۱
و در جاى ديگر گويد:
در خطبه افتخار فرمود: «أنا أذان اللّه في الدنيا و مؤذنه في ال آخرة» .
سپس توضيح مى دهد كه مقصود آن حضرت، سخن خداى متعال است كه «اذان من اللّه و رسوله».۲ سروى فقط همين كلمات را از اين خطبه گزارش مى كند و منبع و سندى براى آن ارائه نمى دهد.
كتاب بعدى ـ كه آن را نقل كرده ـ مشارق الأنوار حافظ بُرسى است. او نيز بدون ارائه سند و نام بردن از منبعى، مى گويد:
خطبه افتخار را اصبغ بن نباته اين گونه روايت كرد كه على(ع) فرمود: «أنا أخو رسول اللّه و وارث علمه و صاحب سرّه، و ما أنزل اللّه حرفاً في كتاب من كتبه إلاّ وقد صار إلىّ، و زاد لى من علم ما كان و ما يكون إلى يوم القيامة... أنا المحاسب للخلق، أنا منزلهم منازلهم، أنا عذاب النار... أنا منزل الملائكة منازلها، أنا آخذ العهد على الأرواح في الأزل، أنا المنادى لهم الست بربكم بأمر قيوم لم يزل... أنا الذى أملأها عدلاً كما ملئت ظلماً و جوراً بسيفى هذا، أنا صاحب جبرئيل... أنا صاحب الرايات الحمر، أنا الغائب المنتظر لأمر العظيم، أنا المعطى، أنا المبذل، أنا النار... أنا سورة الحمد، أنا صاحب الصلاة في الحضر والسفر، بل نحن الصلاة والصيام والليالى و... . ۳
از اينكه ابن شهرآشوب از اين خطبه نام برده، معلوم مى شود كه در زمان او، يعنى قرن ششم، چنين متنى منسوب به اميرالمؤمنين(ع) وجود داشته است، اما از اينكه قبل و بعد از او ديگران به آن اشاره نكرده و از آن سخن نگفته اند، مى توان استفاده كرد كه محدثان و عالمان شيعه براى آن خطبه اعتبارى قايل نبوده اند. اينكه در قرن هاى بعدى تنها در كتاب مشارق ذكر آن رفته، جاى تأمل و بررسى دارد. به اين دليل و از آنجا كه اين كتاب منبعى براى برخى از خطبه هاى بعدى نيز به شمار مى آيد، لازم است نگاهى اجمالى به اين كتاب و مؤلف آن داشته باشيم. ۴
بررسى كتاب مشارق الأنوار
نام كامل آن «مشارق أنوار اليقين في أسرار اميرالمؤمنين(ع)» است و نويسنده اش حافظ
1.المناقب، ج ۲، ص ۱۵۶.
2.همان، ص ۲۷۲.
3.مشارق الأنوار، ص ۲۶۰.
4.پيش از اين، مقاله مفصلى درباره كتاب مشارق و مؤلف آن در همين فصلنامه (علوم حديث)، شماره ۲۲، ص ۱۳۴ ـ ۱۶۹ به قلم آقاى مسعود بيدآبادى نوشته شده كه ما را از تفصيل در اين موضوع باز داشته و بى نياز مى كند.