ابن تيميه نوشته است:
فاتحة الکتاب نزلت بمکة بلاريب کما دلّ عليه قوله تعالي ...سبعاً من المثاني....۱
چرا که فاتحه الکتاب جزء اصلي نماز است و نماز بدون سوره حمد درست نيست: «لاصلاة لمن لم يقرأ بفاتحة الکتاب». ۲ و «لا صلاة إلا بفاتحة الکتاب». ۳ واحدي نوشته است:
بسيار بعيد است که در مدت اقامت آن حضرت در مکه، نماز بدون فاتحه خوانده شده باشد.۴
ثعلبي ميافزايد:
اين که سوره فاتحه در سوره حجر «سبع المثاني» معرفي شده، دليلي است بر اين که سوره دو بار نازل شده، يکبار در مکه و يکبار در مدينه.۵
اما اين نظر ـ که مثاني به معناي تکرر نزول باشد ـ توسط بسياري از مفسران مردود دانسته شده است. ابن عاشور نوشته است:
...وهذا قول بعيد جداً.۶
مطابق اين نظر، علت اين که به سوره حمد مثاني گفته شده، اين است که اين سوره دو بار نازل شده، يکبار در مکه و يکبار در مدينه. شيخ بهايي اشکالي وارد کرده که سوره حجر ـ که آيه (سَبْعاً مِنَ الْمـَثَانِي( در آن است ـ مکي است و در زمان نزول اين آيه، سوره حمد فقط يک بار نازل شده بود. شيخ، خود به اين اشکال پاسخ داده که در علم خدا مقرر شده بود که سوره حمد دوبار نازل شود. ۷ اما طبرسي و فخر رازي به اشکال توجه کرده و پاسخ دادهاند که گرچه سوره حجر مکي است، ولي اين آيه در مدينه نازل شده است. ۸ در اين صورت، احتجاج به اين آيه براي مکي بودن سوره حمد در هم ميريزد.
براي نام گذاري سوره حمد به «مثاني» وجوه ديگري هم گفته شده؛ از جمله اين که اين سوره در هر نماز دو بار خوانده ميشود، يا اين که به لحاظ محتوا به دو قسمت تقسيم ميشود: قسمتي مربوط به صفات باري تعالي و قسمتي مربوط به خواست بندگان، يا اين که اين سوره يک سوره استثنايي است و حالتي ويژه دارد و مثاني از استثناست، يا اين که اين سوره در بر دارندة ثناي الهي است و مثاني از «ثنا» به معناي تعريف و تمجيد است. ۹ از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمودند:
1.. الکشف و البيان، ج۱، ص۱۹.
2.. مجموع الفتاوي، ج۱۷، ص۱۹۰ ـ ۱۹۱.
3.. وسائل الشيعة، کتاب الصلاة؛ کنز العرفان، ج۴، ص۹۵؛ صحيح مسلم، ج۲، ص۹؛ سنن البيهقي، ج۲، ص۳۷؛ مسند الطيالسي، ح۲۵۶۱ و....
4.. روض الجنان، ج۱، ص۲۲.
5.. اسباب النزول (واحدي)، ص۱۳.
6.. التحرير و التنوير، ج۱، ص۱۳۵.
7.. مفتاح الفلاح، ص۱۵۷.
8.. مجمع البيان، ج۶، ص۵۰۱؛ تفسير کبير، ج۱۹، ص۱۵۱.
9.. الميزان، ج۱۲، ص۲۰۲.