راهکارهای فهم حديث در کتاب الاربعون حديثاً (اربعين) شيخ بهايی - صفحه 14

در باره حديث رسول اکرم صلي الله عليه و آله و سلم : «من عرف الله...»، شيخ بهايي مي‌گويد:
مقصود از شناخت خداوند شناخت اوصاف و صفات جلاليه و جماليه او درحد توان بشري است، ولي شناخت حقيقت ذات مقدس او از اموري است که مطمع نظر فرشتگان مقرب و پيامبران و فرستادگان نيز نيست تا چه رسد به ديگران. سخن رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم در اين مورد کافي است؛ آنجا که مي‌فرمايد: «ما آن طور که شايسته توست، تو را نشناختيم». و در حديث ديگر آمده است : «خداوند از عقل‌ها در حجاب است. همان‌طور که از ديدگان در حجاب است». ۱
همان طور که ملاحظه مي‌شود، برداشت خود از حديث را با دو حديث ديگر تأييد کرده است.
از روايت پانزدهم اربعين استفاده کرده است که کمک به ستمگران حرام است؛ هر چند که در امور مباح باشد و براي تأييد اين حکم فقهي به روايت ابن ابي يعفور از امام صادق عليه السلام استناد کرده است. ۲
از حديث بيستم عذاب برزخي را استفاده کرده است و در تأييد آن، يک حديث مختصر را ذکر نموده و احاديث ديگر مربوط به اين موضوع را در اواخر اين کتاب بيان کرده است. آن روايت مختصر از امام صادق عليه السلام است که فرمود: بين دنيا و آخرت هزار گردنه وجود دارد که آسان‌ترين و راحت‌ترين آن مرگ است. ۳ در توضيح اين فراز از حديث بيست و ششم ـ که رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم فرمود: «نبايد عمل کنندگان بر اعمال خود تکيه کنند؛ هر چند که آن اعمال نيکو باشد» ـ شيخ بهايي مي‌گويد:
يعني براي ورود به بهشت نبايد تنها بر آن اعمال تکيه کنند؛ هر چند که ارکان آن را تام و تمام انجام داده باشند؛چون تباه‌کنندگان پنهاني خيلي زياد هستند وکمتر عملي يافت مي‌شود که ازآن نجات‌پيدا کند.
همچنان که روايت شيخ عارف جمال الدين احمدبن فهد در کتاب عده الداعي از معاذ بن جبل، از رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم گوياي اين حقيقت است. سپس قسمتي از آن روايت طولاني را ذکر نموده و در آخر اضافه مي‌کند: اين حديث تو را آگاه مي‌کند که عمل بدون شائبه‌ بسيار اندک است. ۴

تبيين احاديث مشکل و بيان چالش‌‌ها

در سخنان معصومان عليهم السلام گاهي تعبيراتي به کار رفته است که مراد و مقصود از آن روشن نيست؛ گرچه الفاظ و واژگان به کار رفته در آن نامفهوم و مشکل نيست؛ اما به گونه‌اي است که چه بسا بر چند وجه قابل حمل است و گاهي نيز ظاهر آن ابهامي ندارد، ولي نمي‌توان آن را پذيرفت. لذا علماي حديث بايد مضمون اين گونه احاديث را ـ که در اصطلاح فقه الحديث احاديث مشکل ناميده مي‌شود ـ تبيين کنند. بر همين اساس، کتاب‌هاي مستقلي در همين زمينه تدوين شده است که مي‌توان به معاني الاخبار شيخ صدوق و مصابيح الانوار في مشکلات الاخبار سيد عبدالله اشاره کرد. از اين رو ملاحظه مي‌شود كه شيخ بهايي در اربعين خود به اين مهم پرداخته است و براي روشن کردن مقصود روايات، وجوه محتمل را ذکر مي‌کند و گاهي نيز با بيان اشکال به پاسخ آن مي‌پردازد تا فهم درست روايت ممکن و مقصود

1.. همان، ص۱۴، حديث۲.

2.. همان، ص۱۰۴، حديث۱۵.

3.. همان، ص۱۲۷، حديث۲۰.

4.. همان، ص۱۵۶ـ ۱۵۸.

صفحه از 22