به هر روى بايد دانست كه با نظرداشت فراوانى و ناهمگونىِ بسيار متون دينى در باب ايمان، عالمان فِرَق مختلف كلامى ، در باب تعريف آن ، ديدگاه هاى متفاوتى برگزيده اند. البته مبانى كلامى مقبول هر يك از فِرَق در نحوه رويكرد به متون ، كاملاً مؤثّر بوده است. ۱ مى توان گفت كه در ميان انديشمندان امامى ، سه ديدگاه عمده در اين باره وجود دارد:
1 . حقيقت ايمان ، تصديق قلبى است. ۲
2 . حقيقت ايمان ، تصديق قلبى و اقرار زبانى است. ۳
3 . حقيقت ايمان ، تصديق قلبى و اقرار زبانىِ همراه با عمل جوارح است. ۴
آنچه در اين جا بايد با عنايت به ديدگاه شيخ مفيد و احاديث الكافى، اندكى به بررسى آن بپردازيم، مسئله نسبت ايمان با عمل است ؛ زيرا پاسخ به اين پرسش ، افزون بر آن كه به ايضاح مفهوم ايمانْ مدد مى رسانَد، اطلاق يا عدم اطلاق مؤمن به
1.براى تعاريف مختلف از ايمان ، ر. ك : اللوامع الالهية، ص ۴۳۹ ؛ شرح المقاصد، ص ۱۷۵.
2.از قائلان اين نظريه مى توان به سيّد مرتضى (الذخيرة، ص ۵۳۶)، شيخ طوسى (الاقتصاد، ص ۱۴۰)، ابن شهر آشوب (متشابه القرآن، ج ۱ ، ص ۱۰۹)، ابن ميثم بحرانى (قواعد المرام، ص ۱۷۰)، محقق اردبيلى (زبدة البيان، ص ۹)، و سيّد على خان مدنى (رياض السالكين، ج ۳ ، ص ۲۶۶) نام برد. اشاعره نيز ايمان را به تصديق تعريف كرده اند (ر . ك : تمهيد الأوائل، ص ۳۸۹ ؛ الارشاد، ص ۳۹۷ ؛ ابكار الأفكار، ج ۳ ، ص ۳۱۲). گفتنى است كه در تحليل تصديق ، ديدگاه هاى متفاوتى وجود دارد (ر . ك : مناهج اليقين، ص ۵۳۳ ؛ ابكار الأفكار ، ج ۳ ، ص ۳۱۲ ؛ تمهيد الأوائل ، ص ۳۸۹).
3.از مدافعان اين نظريه مى توان خواجه نصير الدين طوسى در تجريد الاعتقاد (كشف المراد، ص ۳۰۴)، علّامه حلّى (مناهج اليقين، ص ۵۳۳) ، فخر المحققين (ايضاح الفوائد ، ج ۲ ، ص ۳۸۶)، محقّق كركى (جامع المقاصد، ج ۲ ، ص ۳۷۲)، شهيد ثانى (مسالك الأفهام، ج ۵ ، ص ۳۳۹ ؛ حقيقة الايمان، ص ۳۵۹ نقل و بررسى اقوال گوناگون در باب ايمان را در همين كتاب ببينيد) و سيّد بدر الدين بن احمد حسينى عاملى ، شاگرد شيخ بهايى و صاحب معالم (الحاشية على الاُصول الكافى، ص ۴۳) را نام بُرد.
4.قائلان اين نظريه خواهد آمد.
