ب . استدراك نگارى
چنان كه قبلاً گفته شد ، مستدركات ، جمع مستدرك است و آن عبارت است از : «كتابى كه به عنوان متمّم كتابى ديگر و با همان شروط ، احاديثى را كه از كتاب سلف فوت شده ، گردآورى نموده باشد» . ۱
مسئله مستدرك نگارى ، در بين شيعيان ، رواج زيادى نداشته و تنها بعضى از متأخّران ، به نگارش چنين كتاب هايى دست زده اند ؛ مانند محدّث نورى كه بر وسائل الشيعة شيخ حر عاملى ، مستدركى به نام مستدرك الوسائل نگاشته كه شامل احاديث كتبى است كه شيخ حر ، آنها را صحيح نمى دانسته و نيز كتاب هايى كه شيخ به آنها دسترسى نداشته است و باب بندى اين كتاب ، بر اساس ابواب فقهى است ؛ ۲ امّا كتابى به نام «مستدرك على الكافى» كه بر طبق شرايط كلينى نگاشته شده باشد ، وجود ندارد ؛ ولى مستدرك نگارى در ميان اهل سنّت ، رواج زيادى يافت ؛ چنان كه مستدرك نگارى آنان ، با عنايت بخصوص به احاديث صحيح البخارى و ديگر صِحاح بوده است . مستدرك نگاران ، احاديثى كه طبق شرايط شيخين وجود داشته ، ولى آن احاديث را در صحيحين نياورده اند ، يا اين كه موفّق به ديدن آن نشده اند ، ذكر مى كنند .
ج . استخراج نگارى
مستخرجات ، جمع مستخرج بوده و آن عبارت است از : «كتابى كه نويسنده ، روايات يكى از كتاب هاى حديثى را به غير از اسناد صاحب كتاب ، بلكه با سندى كه خود از شيوخ و اساتيدش در دست دارد ، نقل كند» . ۳
تعداد مستخرجات در حديث اهل سنّت ، زيادند و بيشتر اين مستخرجات ، بر دو كتاب صحيح البخارى و صحيح مسلم نوشته شده اند . براى كتب مستخرج ، فوايدى بيان شده كه عبارت است از :
1 . عالى السند ۴ بودن حديث : مثلاً اگر ابو نعيم ، حديثى را از عبد الرزّاق ، از طريق بخارى يا مسلم روايت كند ، چهار واسطه در سلسله سند وجود دارد و اگر آن را از طبرانى يا دبرى روايت كند ، در سلسله سند ، دو واسطه وجود دارد .
2 . تأكيد بر صحّت حديث : وجود دو سلسله سند ، يكى از صاحب كتاب و ديگرى از مستخرج ، باعث تقويت سلسله سند و تأكيد بر صدور صحت آن مى شود .
3 . وجود طرق مختلف در حديث : اين كار ، باعث برترى و ترجيح آن بر احاديث معارض و مخالف مى شود . ۵
در هر حال ، وجود كتب مستخرج ، باعث تقويت اسناد صحيح البخارى شده ؛ ولى در مورد الكافى ، هيچ كتاب مستخرجى نوشته نشده و در تهذيب الأحكام ، الاستبصار و كتاب من لا يحضره الفقيه ، احاديث آن با حفظ سند ، عينا نقل شده اند .
1.علوم الحديث و مصطلحه ، ص ۳۰۷ ؛ علم الحديث و دراية الحديث ، ص ۸۹ .
2.علم الحديث و دراية الحديث ، ص ۸۹ .
3.تدريب الراوى فى شرح تقريب النواوى ، ج ۱ ، ص ۸۵ ؛ علوم الحديث ومصطلحه ، ص ۳۰۸ ؛ علم الحديث ودراية الحديث ، ص ۲۲۰ .
4.به حديث متّصل قليل الوسائط ، عالى السند مى گويند (ر.ك : علم الحديث ودراية الحديث ، ص ۶۷) .
5.تدريب الراوى فى شرح تقريب النواوى ، ج ۱ ، ص ۸۵ .