ترديدى نبوده است ؛ ۱ لكن در ميان متأخّران ـ بنا به نقل صاحب رياض العلماء ـ ، ملّا خليل قزوينى ، نسبت اين كتاب را به كلينى ، مورد انكار قرار داده است .
براى بررسى ديدگاه او و صحّت يا عدم صحّت انتساب مطلب پيش گفته ، در آغاز ، به شخصيت ايشان و سپس به بيان ديدگاه او و نقد آن پرداخته مى شود .
و . شخصيت ملّا خليل قزوينى
ملّا خليل بن غازى قزوينى ، در سال 1098 ق ، وفات يافته است . علماى رجال و شرح حال نگاران شيعه ، او را ستايش كرده و دقت نظر او را ستوده اند . ۲
از جمله معروف ترين استادان او ، شيخ بهايى و مير داماد و از جمله شاگردان او ، ملّا على اصغر بن محمّد يوسف قزوينى ، صاحب المقالات الخمس است . ۳ ملّا خليل قزوينى ، از جمله شارحان كتاب الكافى است كه شيخ آقا بزرگ تهرانى درباره شرح او مى نويسد :
اين شرح ، ترجمه اى از شرح عربى او به نام الشافى است . او در مكّه ، سنه 1057 ق ، به شرح عربى خود بر الكافى اقدام كرد ؛ لكن نتوانست آن را تمام كند و تنها تا پايان كتاب طهارت را شرح كرده است .
او در سال 1064 ق ، در محله ديلميّه قزوين ، به شرح فارسى خود بر الكافى اقدام نمود . از آن جا كه در اين سال ، شاه عباس ، وارد قزوين شده بود ، آن را به نام او
1.رجال النجاشى ، ص ۳۷۷ ؛ رجال الطوسى ، ص ۱۳۵ .
2.از جمله : الف . ميرزا عبد اللّه افندى صاحب رياض العلماء : المولى الكبير الجليل مولانا خليل بن الغازى القزوينى ، فاضل ، عالم ، متكلّم اصولى ، جامع ، دقيق النظر ، قوى الفكر ، من أجلّة مشاهير علماء عصرنا وأكمل أكابر دهرنا (ر . ك : رياض العلماء وحياض الفضلاء ، ج ۲ ، ص ۲۶۱) ؛ ب . ميرزا محمّدباقر موسوى خوانسارى ، صاحب روضات الجنّات : الفاضل المدقّق النبيل مولانا خليل بن الغازى ... ذكره شيخنا الحرّ العاملى فى تتمة أمله الموسومة ب التذكرة المتبحّرين ، فقال : فاضل ، عالم ، علّامة ، حكيم ، متكلّم ، محقّق ، مدقّق ، فقيه ، محدّث ، ثقة ثقه ، جامع للفضائل ، ماهر ، معاصر (ر . ك : روضات الجنّات فى أحوال العلماء و السادات ، ج ۳ ، ص ۲۶۹) .
3.ر . ك : أعيان الشيعة ، ج ۶ ، ص ۳۵۶ ؛ رياض العلماء ، ج ۲ ، ص ۲۶۳ .