غصب كرده و شهرش را بنا كرد. ۱
ياقوت ، وجوه نام گذارى و اشتقاق بغداد را كه برگرفته از واژگان فارسى بر شمرده است. وى از بغداد با تعابيرى چون مادر دنيا و سرور شهرها ياد كرده است و بناى آن را از منصور دوانيقى ، خليفه عباسى دانسته است كه در سال 145 ق بناى آن را آغاز و در سال 149 ق در آن جا فرود آمد. ۲
حمد اللّه مستوفى نوشته است:
پادشاه ساسانى انوشيروان ، در صحراهاى ساباط نهروان ، باغى ساخته بود و آن را باغ داد ، نام نهاده بود . بغداد ، اسم عَلَم آن شد و اعراب آن را مدينة السلام خوانند و عجم ها ، زورا گويند. منصور ، خليفه دوم عباسى ، در سال 145 ق آن را بنا كرد. و مهدى و هارون ، سومين و پنجمين خليفه عباسى ، در عمران و توسعه بغداد كوشيدند . ۳
منصور ، پايتخت عباسيان را از هاشميه به بغداد ، شهر نوبنياد ، انتقال داد و اين شهر ، تا زمان معتصم ، هشتمين خليفه عباسى ، پايتخت عباسيان بود. وى پايتخت را به سامره انتقال داد و بعد از او هفت خليفه عباسى ، واثق، متوكّل، منتصر، مستعين، معتز، مهتدى و معتمد ، پايتختشان سامره بود. ۴ يعقوبى مى نويسد:
پايتخت المعتمد (256 ـ 279 ق) ، سامرا بود و به بغداد منتقل كرد. ۵
ابن اثير نيز نوشته است:
المعتمد ، اوّلين خليفه عباسى بود كه پايتخت را از سامرا انتقال داد و ديگر هيچ كدام از خلفا به آنجا برنگشتند . ۶
1.. معجم ما استعجم، ج ۱، ص ۲۴۱.
2.. معجم البلدان، ج ۱، ص ۴۵۶.
3.. نزهة القلوب، ص ۳۳.
4.. همان، ص ۳۳ . مستوفى نوشته است: «خليفه شانزدهم، معتضد، پايتخت را از سامراء به بغداد باز آورد». امّا در بسيارى ديگر از منابع، انتقال پايتخت را به المعتمد نسبت داده اند .
5.. البلدان، ص ۲۱.
6.. الكامل فى التاريخ، ج ۷، ص ۴۵۵.