۰.اصل: «وَقَالَ : «وَجَنّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الاُكُلِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَاياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ» ». ^۱

شرح: و گفت در سوره رعد: «وَ فِى الْأَرْضِ قِطَعٌ مُّتَجَاوِرَتٌ وَ جَنَّـتٌ» [الآية] ^۲ و در زمين پاره هاى پهلوى هم هست كه هر يكى خاصّيتى و صفتى ضدّ آن ديگر دارد، مثل آن كه يكى گرمسير و ديگرى سردسير است. و از يكى چشمه آب گرم بيرون مى آيد و از ديگرى سرد. و در يكى كوه است و در ديگرى نيست. و در يكى معدن است و در ديگرى نيست. و يكى قابل روييدن گياه است و ديگرى نيست. و در زمين يا در پاره هاى پهلوى هم باغ ها هست از انگورها و زراعت هست و درختان خرما هست. بعضِ آن درختان دو تنه از يك بيخ و بعضى ديگر غير آنها كه درختانِ يك تنه باشد. و اين غيرْ آب داده مى شود به يك روش در بسيارى و كمى. و با وجود اين بهتر مى كنيم بعض آن باغ ها و زراعت و درختان را، يا بعض آن پاره هاى پهلوى هم را از بعضى ديگر، در خوردنى. به درستى كه در آنچه مذكور شد، هر آينه دليل هاست بر صاحب كلِّ اختيار هر كس و هر چيز بودنِ ما، براى جمعى كه خردمندى و پيروى حق مى كنند.

۰.اصل: «وَقَالَ : «وَمِنْ آياتِهِ يُرِيكُمُ البَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ ماءً فَيُحْيِي بِهِ الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَاياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ» ». ^۳

شرح: و گفت در سوره روم: و از دليل هاى صاحب كلِّ اختيار هر كس و هر چيز بودنِ اللّه تعالى آن كه مى نمايد شما را برقْ بر حالى كه ترسانِ ضرر و اميدوار نفعيد. و فرو مى فرستد از بالا آبى را. پس زنده مى كند به آن آبْ زمين را به گياهْ بعد از مردن آن زمين به بى گياهى. به درستى كه در آنچه مذكور شد، هر آينه دليل هاست بر صاحب كلِّ اختيار هر كس و هر چيز بودنِ اللّه تعالى، براى جمعى كه خردمندى و پيروى حق مى كنند.

۰.اصل: «وَقَالَ : «إِنَّ فِي اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَمَا أَنْزَلَ اللّه ُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ لَايَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ»^۱ ».

شرح: مضمون اين آيت در سوره جاثيه است؛ امّا لفظ ، موافق نيست. پس مى تواند بود كه نقل مضمون شده باشد. يا اين، قرائتى غير مشهور باشد.
يعنى: و اللّه تعالى گفت: به درستى كه در دگرگون شدن شب و روز و در آنچه فرو فرستاد اللّه تعالى از بالا كه رزق خلايق باشد؛ چه باران، سببِ رزق است، پس زنده كرد به آن باران زمين را به گياه، بعد از مردن آن زمين به بى گياهى، و در تغيير بادها از مشرق به مغرب و عكس آن و مانند آنها، هر آيينه دليل هاست براى جمعى كه خردمندى مى كنند و در نيك و بد، اختلاف از روى ظن نمى كنند؛ بلكه اقرار به احتياج به رسولان و كتاب هاى ايشان و اوصياى ايشان مى كنند.

۰.اصل: «وَقَالَ : «يُحْىِ الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْايَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ» ». ^۲

شرح: و گفت در سوره حديد: زنده مى كند اللّه تعالى زمين را بعد از مردن آن. به تحقيق صريح ساختيم براى شما دليل هاى ربوبيّت خود را تا شايد كه شما خردمندى كنيد و در نيك و بد، اقرار به احتياج به رسولان و كتاب هاى ايشان و اوصياى ايشان كنيد.