۰.اصل: «وَقَالَ : «لا يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعاً إِلَا فِى قُرىً مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَقُلُوبُهُمْ شَتّى ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ»^۱ ».

شرح: و گفت در سرزنش ناخردمندان در سوره حشر كه: جنگ نمى كنند جهودان با شما همگى، مگر در ده هاى استوار كرده شده به خندق ها و مانند آنها يا در پس ديوارها؛ چه از يكديگر بسيار مى ترسند. گمان مى برى كه تا با يكديگر اتّفاق دارند و حال آن كه دل هاى ايشان پراكنده هاست؛ و اين اختلاف به سبب آن است كه خردمندى نمى كنند كه ترك اختلاف از روى ظن كنند تا با يكديگر دوست شوند و بيرون آمده، جنگ كنند و براى يكديگر هم در راه حق، جانبازى كنند.

۰.اصل: «وَقَالَ : «وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الكِتَابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ» ». ^۲

شرح: و اللّه تعالى در سوره بقره در سرزنش ناخردمندان گفته به جهودان يا به امّت محمّد صلى الله عليه و آله كه: «أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنسَوْنَ» [الآيه]: ^۳
آيا مى فرماييد مردمان را به نيكويى كه پيروى حق باشد و فراموش مى كنيد خودتان را كه پيروى ظن مى كنيد و مى پوشانيد حق را كه علم است، به لباس باطل كه ظن است و شما مى خوانيد كتاب اللّه تعالى را كه تورات باشد يا قرآن. آيا با وجود خواندن كتاب و دانستن محكماتى كه در آنها منع صريح از پيروى ظن هست، خردمندى نمى كنيد و پيروى ظن مى كنيد.

۰.اصل: «يَا هِشَامُ ، ثُمَّ ذَمَّ اللّه ُ الْكَثْرَةَ ، فَقَالَ : «وَإِنْ تُطِعْ أكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِيُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللّه ِ»^۴ ».

۰.اصل: «وَقَالَ : (وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ)».

شرح: در مقامى كه حضرت رسول صلى الله عليه و آله غصّه مى خورده كه چرا اين ناخردمندان، گوش به من نمى دارند تا به براهين واضحات از محكمات قرآن و غير آنها به راه آيند، اللّه تعالى جهت تسلّى رسول خود، سرزنش ناخردمندان كرده، گفت در سوره يونس كه: و بعضى از ايشان گوش به تو ـ اى محمّد ـ مى دارند و به راه نمى آيند و با وجود اين، غصّه مى خورى. آيا پس تو مى شنوانى كران را، هر چند كه كارشان اين باشد كه خردمندى نكنند؟
اين، اشارت به اين است كه: كسى كه گوش اندازد به قصد قبول نكردن، مانند كر است در نفع نيافتن از سخن.
مخفى نماند كه «يَستمِع» در سوره انعام و سوره محمّد است ^۱ و تتمّه، موافق نيست و در سوره يونس «يَستمِعُون» است ^۲ . پس مى تواند بود كه اين، قرائتى غير مشهور يا نقلِ بِالمعنى باشد.

۰.اصل: «وَقَالَ : «أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلاً»^۳ ».

شرح: و گفت براى تسلّى رسول صلى الله عليه و آله و سرزنش ناخردمندان در سوره فرقان كه: بلكه گمان مى برى ـ اى محمّد ـ اين كه بيشتر اين جماعت كه گوش به تو نمى دارند، اگر گوش دارند، مى شنوند، يا اگر شنوند، خردمندى مى كنند و پيروى حق مى كنند و عنادِ صريح نخواهند كرد. نيستند اينها همگى يا آن بيشتر، مگر مانند گاو و گوسفند و شتر در نشنيدنِ غير آواز؛ بلكه گمراه ترند؛ چه آنها عناد نمى كنند در ترك پيروى حق، نه صريح و نه غير صريح. و اينان عناد مى كنند، هم غير صريح و هم صريح.