شرح: و گفت در سوره عنكبوت براى سرزنش بيشتر مردمان كه: و هر آيينه اگر پرسى جمعى را كه گرويده اند به باطل كه بازيچه باشد و آن اختلاف از روى ظن است كه: آيا كه فرو فرستاد از بالا آبى را، پس زنده كرد به آن آب، زمين را بعد از مردنِ آن زمين؟ هر آينه مى گويند: البتّه كه اللّه تعالى فرو فرستاد. بگو ـ اى محمّد ـ كه: ستايش، اللّه تعالى راست كه بى جا عذاب نمى كند؛ بلكه بيشتر اهل زمين با وجود دانستن اين، خردمندى نمى كنند و به باطل مى گروند و براى آن، مستحقّ عذاب مى شوند.

۰.اصل: «يَا هِشَامُ، ثُمَّ مَدَحَ الْقِلَّةَ، فَقَالَ : «وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ»^۱ وَقَالَ: «وَقَلِيلٌ مَا هُمْ»^۲ وَقَالَ : «وَقالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أنْ يَقُولَ رَبِّىَ اللّه ُ»^۳ وَقَالَ : «وَمَنْ آمَنَ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلّا قَلِيلٌ»^۴ ».

شرح: اى هشام! اللّه تعالى اكتفا به سرزنش بيشتر نيز نكرد؛ چون دانست كه پيروان ظن، كمى و بى اعتبارى مخالف خود را دليل بطلان ايشان مى كنند تا به حدّى كه دعوى اجماع مى كنند. به ملاحظه اين كمى و بى اعتبارى، نوازش اهل حق كرد با كمىِ ايشان، به اين روش كه گفت در سوره سبأ كه: و كمى از بندگان من شكر گزار است.
و گفت در سوره ص كه: و كمِ كم اند ايشانى كه ايمان و عمل صالح دارند.
و گفت در سوره مؤمن كه: و گفت مردى مؤمن از خويشان فرعون، كه از ترس پوشيده مى داشت ايمان خود را كه: آيا مى كُشيد مردى را ـ مراد، موسى است ـ به همين گناه كه گويد كه: صاحب كلِّ اختيارِ من، اللّه تعالى است و بس.
مراد اين است كه: در تميز نيك و بد، احتياج به وحى او به رسولى هست و به پيروى ظن، شريك او نمى توان شد در حكم.
و گفت در حكايت نوح در سوره هود كه: و بردار ـ اى نوح ـ در كشتى، هر كه را كه ايمان آورده از غير اهلت نيز. و ايمان نياورْد با نوح، مگر جمعى اندك.
گفته اند: از غير اهلش هفتاد و دو مرد و زن بودند و از اهلش هفت بودند؛ زن مسلمانش و سه پسرش (سام و حام و يافث) و زنان ايشان.

شرح: اى هشام! اللّه تعالى اكتفا به سرزنش ناخردمندان نيز نكرد؛ چون دانست كه پيروان ظن، بسيارىِ خود را دليل حقّيّت خود مى كنند. سرزنش كرد اللّه تعالى بيشتر مردمان را، به اين روش كه گفت در سوره انعام كه: و اگر تابع شوى بيشتر مردمانِ اين سرزمين را، گمراه مى كنند تو را از راه اللّه تعالى كه پيروى علم و ترك پيروى ظن باشد.

۰.اصل: «وَقَالَ : (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللّه ُ قُلِ الْحَمْدُ للّه ِِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ)».

شرح: اين آيت در سوره لقمان است؛ ^۱ ليك به جاى «لَا يَعْقِلُون»، «لَا يَعلَمون» است. پس مى تواند بود كه بيان معنى باشد، يا از كاتبان كافى غلطى شده باشد.
يعنى: و گفت در سرزنش بيشتر مردمان كه: و هر آئينه اگر پرسى جمعى را كه تابع پيشوايان و پدران اند در پيروى ظن و مضطرّ خواهند شد به عذاب سخت كه: آيا كه آفريد آسمان ها و زمين را؟ هر آيينه مى گويند: البتّه كه اللّه تعالى آفريده. بگو ـ اى محمّد ـ كه: ستايش اللّه تعالى راست كه بى جا عذاب نمى كند؛ بلكه بيشتر مردمانِ روى زمين به خردمندى فرا نمى گيرند گفته خود را و با آن كه آفريننده آسمان و زمين را مى دانند. و اين، باعث است بر اقرار به اين كه هر چه در آسمان ها و زمين است، از اللّه تعالى است و بس. به پيروى ظن، شريك در حكم مى شوند با اللّه تعالى. و براى اين، مستحقّ عذاب سخت مى شوند.
مخفى نماند كه در سوره زخرف و سوره زمر، صدر اين آيت هست و تفسير آن مى آيد در «كِتَابُ الحُجَّة» در حديث دومِ باب صد و هشتم كه «بَابٌ فِيهِ نُتَفٌ وَ جَوَامِعُ فِي الْوَلَايَة» است و در «كِتَابُ الْاءِيمَانِ وَالْكُفْرِ» در حديث سومِ باب سوم و در حديث چهارمِ باب ششم.

۰.اصل: «وَقَالَ : «وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأحْيَا بِهِ الأرْضَ مِنْ بَعْدِمَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللّه ُ قُلِ الْحَمْدُ للّه ِِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ»^۲ ».