۰.اصل: «يَا هِشَامُ ، إِنَّ لِلّهِ عَلَى النَّاسِ حُجَّتَيْنِ : حُجَّةً ظَاهِرَةً ، وَحُجَّةً بَاطِنَةً ، فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَالْأَنْبِيَاءُ وَالْأَئِمَّةُ ، وَأَمَّا الْبَاطِنَةُ فَالْعُقُولُ ».

شرح: اى هشام! به درستى كه اللّه تعالى راست بر مردمان، دو حجّت كه به آنها غالب مى شود در روز قيامت، بر جمعى كه پيروى ظن كرده باشند: يكى آشكار و ديگرى نهان. امّا حجّت آشكار، پس رسولان و پيغمبران و امامان اند. و امّا حجّت نهان، پس خردمندى هاى خردمندان است كه بيان شد در شرح «يَا هِشَامُ إِنَّ اللّه َ ـ تَبَارَكَ وَتَعَالى ـ أَكْمَلَ لِلنَّاسِ الْحُجَجَ بِالْعُقُولِ وَ نَصَرَ النَّبِيِّينَ بِالْبَيَانِ».

۰.اصل: «يَا هِشَامُ، إِنَّ الْعَاقِلَ ، الَّذِي لَا يَشْغَلُ الْحَلالُ شُكْرَهُ، وَلَا يَغْلِبُ الْحَرَامُ صَبْرَهُ».

شرح: لَا يَشْغَلُ (به شين بانقطه و غين بانقطه): به صيغه مضارع غايب معلوم باب «مَنَعَ» يا باب اِفعال است. ^۱ الشغْل (به فتح و ضمّ شين و سكون غين) و الْاءِشْغَال: مانع شدن.
شُكْرَه: منصوب و مفعولٌ بِه است و عبارت است از به جا آوردن آنچه اللّه تعالى واجب ساخته بر او؛ و مراد، اين است كه: كسب حلال نمى كند، مگر به قدرى كه مانع واجبات بر او نشود، موافق آيت سوره نور: «رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَ لَا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَ إِقَامِ الصَّلَوةِ وَ إِيتَآءِ الزَّكَوةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ»^۲ .
لَا يَغْلِبُ (به غين بانقطه و باء يك نقطه) از باب «ضَرَبَ» است.
صَبْرَه: مفعولٌ بِه است و مراد، اين است كه: كسب حرام نمى كند اصلاً و صبر از آن مى كند، از ترس روز قيامت.
يعنى: اى هشام! به درستى كه خردمند، كسى است كه مانع نمى شود حلال، شكرش را و بر هم نمى زند حرام، صبرش را.

۰.اصل: «يَا هِشَامُ ، مَا بَعَثَ اللّه ُ أَنْبِيَاءَهُ وَرُسُلَهُ إِلى عِبَادِهِ إِلَا لِيَعْقِلُوا عَنِ اللّه ِ ، فَأَحْسَنُهُمُ اسْتِجَابَةً أَحْسَنُهُمْ مَعْرِفَةً ، وَأَعْلَمُهُمْ بِأَمْرِ اللّه ِ أَحْسَنُهُمْ عَقْلاً ، وَأَكْمَلُهُمْ عَقْلاً أَرْفَعُهُمْ دَرَجَةً فِي الدُّنْيَا وَالْاخِرَةِ ».

شرح: اى هشام! نفرستاده اللّه تعالى رسولان بزرگ را كه پيش از رسالت، مدّتى نبوّت داشته اند و نه رسولان ديگر را سوى بندگانش، مگر براى اين كه به خردمندى فراگيرند از اللّه تعالى احكام او را در هر چه بى مكابره اختلاف در آن و در دليل آن رود و احتياج بندگان او به دانستن آن شود. پس بهترِ بندگان او به اعتبار قبولِ دعوتِ انبيا و رسل، كسى است كه بهترِ بندگان او باشد به اعتبار شناختِ آنچه مذكور شد ـ كه فايده بعث انبيا و رسل، منحصر است در اين كه بندگان از او فراگيرند و خودرأيى نكنند ـ و داناترِ بندگان به كار اللّه تعالى كه به رسولان وحى كرده، بهترِ بندگان است به اعتبار فرا گرفتن احكام از اللّه تعالى. و كامل ترِ بندگان به اعتبار فرا گرفتن احكام از اللّه تعالى. بلند پايه ترِ بندگان است در دنيا و آخرت. امّا در دنيا براى اين كه لذّت تسليمِ حكم الهى و پيروى حق از همه بالاتر است و امّا در آخرت، براى بسيارى ثواب.