شهيد اول

با پذيرفتن اين نكته كه نويسنده و يا دست كم تلخيص كننده كتاب، شهيد اول است، اندكى به زندگانى او مى پردازيم.

أبو عبداللّه شمس الدين محمد بن مكّى عاملى، معروف به شهيد اول، از بزرگ ترين و مشهورترين فقيهان شيعى است. او، نيمه نخست قرن هشتم هجرى در «جزين» در منطقه جبل عامل به دنيا آمد، به عراق كوچ كرد و از پيروان مكتب «حلّه» شد. او نزد فخر المحققين(م771 ه ق)، فرزند علّامه حلّى و مؤلف ايضاح الفوائد، و سيد عبدالمطلب بن الأعرج حسينى (م 754 ه. ق)، خواهر زاده علامه حلّى، و ديگر عالمان فقه آموخت و سپس به تأليف كتاب هاى متعددى، مانند الدروس، البيان، اللمعة، الذكرى در فقه، العقيدة الكافية و تفسير الباقيات الصالحات در عقايد و المزار و الأربعون حديثاً در دعا و حديث، پرداخت. برخى از كتاب هاى فقهى او، تا اكنون نيز زنده و محور بحث هاى حوزه هاى علميه است، مانند اللمعة الدمشقية و القواعد والفوائد و در حديث نيز، عده بسيارى از عالمان، نزد او به قرائت كتاب هاى حديثى پرداختند. شهيد اوّل، با اندوخته هاى علمى خود، توانست به صورت نماد شوكت شيعه در شام جلوه كند و همين امر، موجب به زندان افكندن او و سپس شهادت مظلومانه وى در دمشق به سال (786 ه. ق) شد.

شهيد را همه ستوده اند. استادان شيعى او، همچون فخر المحققين و شيخ عبدالصمد بن ابراهيم، استاد دار الحديث بغداد، او را با وصف هايى همچون «مولانا الإمام العلّامة الأعظم، أفضل علماء العالم، سيّد فضلاء بنى آدم» و «الشيخ الإمام العلّامه الفقيه البارع الورع، الفاضل الناسك الزاهد» ستوده اند و پس از او محقق كركى گفته است:

استاد ما و پيشوا و بزرگ اسلام، فرمانرواى عالمان، پرچم برافراشته فقيهان، اسوه محققان و مدققان، برترين پيشينيان و معاصران، خورشيد آيين و حق و دين، كامل در همه شاخه هاى سعادت و رسيده به رتبه شهادت.

و شهيد ثانى نيز نوشته است: «استاد و پيشوا، عالم ترين و كامل ترين، خاتم مجتهدان و آيت خدا ميان جهانيان، خورشيد دين، محمّد بن مكى».

و شيخ حرّ عاملى در شرح حال او آورده است:

عالم، ماهر، فقيه، محدّت، مدقّق، متبحّر، كامل و جامع فنون عقلى و نقلى و به فضايل اخلاقى، مانند زهد، عبادت و پارسايى آراسته و شاعر و اديب و نويسنده نيز بود. يگانه روزگار خويش و بى نظير در زمان خود بود.

اين تعريف و تمجيدها، منحصر به عالمان شيعى نيست و برخى دانشمندان اهل سنت نيز، او را ستوده اند.شمس الدين جزرى مى گويد:

او بزرگ شيعه و مجتهد در مذهب جعفرى بود و پيشوا در فقه، نحو و قرائت. او روزگارى دراز همراه من بود ولى چيزى مخالف سنّت پيامبر از او نشنيدم.

و شمس الأئمة كرمانى مى نويسد:

مولاى بزرگ و دانا، پيشواى پيشوايان، صاحب فضيلت ها، مجمع منقبت و كمال هاى فاخر و جامع علوم دنيا و آخرت بود.

نظر برگزيده

ما از خلال مأخذ يابى احاديث الدرة الباهرة، به اين حدس رسيديم كه آن، گلچين حكيمانه اى از كتاب نزهة الناظر و تنبيه الخاطر ^۱ و دو سه كتاب حديثى مشهور مانند كافى، تحف العقول و نثر الدر است؛ زيرا در حدود سه چهارم احاديث كتاب در نزهة الناظر يافت شد و حتى ترتيب آن ها، بسان ترتيب نزهة الناظر بود.

دو مؤيد ديگر نيز موجود است: يكى آن كه با وجود انتساب برخى احاديث به امامى خاص، از سوى همه كتاب هاى حديثى پيشين، مؤلف از الدرة الباهرة، آن حديث را به امامى نسبت داده كه نزهة الناظر نسبت داده است.

مؤيد دوم، شرح ذيل حديث «من أكثر المنام، رأى الأحلام» است. با آن كه الدرة الباهرة كتابى بدون شرح است، اما در ذيل اين حديث شرحى آورده كه عينا شرح موجود در ذيل همان حديث در نزهة الناظر است.

اگر اين نكته را نيز بيفزاييم كه تلخيص دو كتاب حديثى ديگر، اصل علاء بن زرين و كتاب الجعفريّات هم به شهيد اول منسوب است، مى توانيم بگوييم كه شهيد به تلخيص و گزيده نويسى نزهة الناظر نيز دست يازيده و برخى احاديث زيباى آن را براى خود و همراه داشتن در سفرها، استنساخ كرده و احاديثى چند را به آن افزوده و سپس جباعى آن را در مجموعه خود آورده است.

در هر حال، احاديث كتاب با عقل و نقل تأييد مى شود و تقريباً همه آن ها در ديگر كتاب هاى حديثى موجودند و از اين رو، نا آگاهى ما از مؤلّف كتاب كه تنها طريقى براى نقل و ارتباط است، چندان زيانى به آن نمى رساند و همچون تحف العقول، مى توان از صحّت و اعتبار و استوارى مضمون كتاب، به شأن و منزلت مؤلّف پى برد.