اسناد و طرق را به طور کامل در کتاب فهرست الشيعه آوردهايم. ۱ نيز در آخر کتاب استبصار نوشته است:
«علي ان اورد عند الفراغ من الکتاب جملة من الاسانيد التي يتوصل بها الي هذه الکتب و الاصول و قد اوردت جملا من الطرق الي هذه المصنّفات و الاصول و لتفصيل ذالک شرح يطول و هو مذکور في فهارس الشيوخ. فمن اراد وقف عليه من هناک.» ۲
الآن که از نوشتن کتاب فارغ شدم و آن را به پايان رساندم، طرق و اسانيد خود را به اصول و مصنّفات اصحاب که روايات را از آنها نقل کردم، ذکر مينمايم و تنها بخشي از اسناد و طرق به اين مصنّفات و اصول را آوردم و تفصيل آنکه شرح طولاني ميطلبد، در فهرستهاي شيوخ و اساتيد ذکر شده است، علاقهمندان ميتوانند تفصيل اسناد را در آنجا بيابند؛ بنابراين، کتاب فهرست و مشيخه هر دو مشتمل بر طرق شيخ طوسي به صاحبان اصول و کتب هستند، با اين تفاوت که تنها برخي از طرق خود را در مشيخهي تهذيب و استبصار معرّفي کرده و تفصيل آن را به کتاب الفهرست ارجاع داده است.
تعويض سند
بحثي که در اينجا مطرح شده اين است: آيا ميتوان اسناد مختلف شيخ طوسي به يک راوي را که در اين کتابها (تهذيب، استبصار، الفهرست) آمده است، با يکديگر تعويض نمود و سندي را جايگزين سند ديگر کرد؟
گفتني است که هدف از اين تعويض و جايگزيني؛ جايگزين کردن اسناد معتبر به جاي اسناد ضعيف و در نتيجه تصحيح روايات تهذيب و استبصار است. شهيد سيّد محمّدباقر صدر در تعريف تعويض سند مينويسد:
«دخل و تصرّف در سندي که نکتهي ضعفي در آن هست و تبديل آن به سندي ديگر را تعويض گويند؛ خواه اين ضعف در اوّل سند باشد يا به قسمت دوم آن برگردد يا به اعتبار ضعف تمام سند باشد.»۳
1.. همان، ص۸۸.
2.. الاستبصار، شيخ طوسي، ج۴، ص۳۴۲.
3.. مباحث الاصول، ج۳، ص۲۳۸ .