كاربرد لغوى و اصطلاحى «نسخ» در قرآن
اين واژه در چهار آيه كتاب خدا بكار رفته است:
1 - (ما نَنسَخْ مِن آيةٍ او نُنْسِها نأت بخيرٍ منها او مثلِها، ألَم تَعلَمْ أنَّ اللَّهَ على كلِّ شىءٍ قَدير) (بقره (۱) / ۱۰۶)
2 - (و لمّا سكتَ عن موسىَ الغضبُ أخذَ الألواحَ و فى نُسخَتِها هُدىً و رحمةٌ لِلَّذين هُم لِربِّهم يَرهَبون) (اعراف (۷) / ۱۵۴)
3 - (و ما أرسَلنا مِن قبلِك مِن رسولٍ و لا نَبىٍّ الّا اذا تَمَنّى ألقَى الشَيطانُ فى اُمنِيَّتِه فَيَنسَخُ اللَّهُ ما يُلقِى الشَيطانُ ثُمّ يُحكِمُ اللَّهُ آياتِه و اللَّهُ عليمٌ حكيمٌ) (حجّ (۲۲) / ۵۲)
4 - (هذا كتابُنا ينطق عليكم بالحقّ، اِنّا كُنّا نَستَنسِخُ ما كُنتُم تَعمَلون) (جاثيه (۴۵) / ۲۹)
در دومين و چهارمين آيه، معناى «ثبت و رونويسى» بهكار رفتهاند، امّا در آيات اوّل و سوم، بهترتيب، از دو معناى «جايگزين ساختن» و «نيست و نابود كردن» استفاده شدهاست. اكنون، به جهت اهمّيت دو آيه اخير، چند نكته كوتاه تفسيرى، درباره هريك خواهيمآورد.
نخستين آيه:
1 - تعبير «ننسخ» نشان مىدهد كه عمل نسخ، فعل پروردگار است در مقام قانونگزار حقيقى؛ و بنابراين، اطلاق «ناسِخ» به آيه شامل حكم تازه، جز بهعنوان "مَجاز"، صحيح نيست، بلكه بهتر آن است كه ناسِخ (به كسر سين)، به خداى حكيم گفتهشود و از آيه حاوى قانون جديد، تعبير به ناسَخ (به فتح سين) گردد كه بر وزن فاعَل، و به معناى «مايُنسَخ به = آنچه بدان نسخ مىشود» مىباشد.
2 - قرائت آيه را، حفص از عاصم، به صورت بالا روايت نموده؛ لكن ابنكثير و ابوعمرو، از قرّاء سبعه و برخى از صحابه، عبارت «نُنسِها» را «نَنسَأها» خواندهاند