و علي إبقائها علي ظواهرها فلابدّ من جعل المكنّي عنه شخصا آخر له أهلية الاتّصاف بهذه الأوصاف و عليه فلا يبعد أن يكون مراده عليه السلام هو مالك بن الحرث الأشتر، فلقد بالغ في مدحه و ثنائه في غير واحد من كلماته.۱
اين ديدگاه مورد تأييد آيت الله مکارم شيرازي نيز قرار گرفت و ايشان اين نظر را بر ديگر احتمالات ترجيح دادند:
شارحان شيعه که يقين دارند اين سخن نميتواند در باره خليفه دوم باشد، بسياري آن را اشاره به مالک اشتر و بعضي به سلمان فارسي دانستهاند. به نظر ميرسد که احتمال اول مناسبتر باشد و با موقعيت مالک و نقش او در ميان اصحاب امير مومنان عليه السلام و فرماندهي او در لشکر و فکر بلند و عزم راسخش تناسب دارد.۲
از سوي ديگر، محمد دشتي به نقل از مرحوم شهرستاني احتمال ديگري مطرح کرده و نگاشته است:
مرحوم شهرستاني نقل ميكند كه در نسخه خطّي سيد رضي رضي الله عنه ـ كه دخترش خدمت عموي بزرگوار، سيد مرتضي آن را ميآموخت ـ نام سلمان فارسي در ابتداي اين خطبه نوشته شده بود. و همين درست است؛ زيرا با بررسي ديگر خطبههاي نهج البلاغه، و شناخت تفكّرات امام عليه السلام و بررسي صحيح زندگاني ياران امام عليه السلام اين حقيقت روشن ميشود كه شخص ياد شده بايد سلمان فارسي يا مالك اشتر باشد و ديگر احتمالاتي كه داده شده است با عصمت و اعتقادات امام عليه السلام سازگار نيست.۳
لکن محمد مهدي جعفري با استناد به تاريخ الطبري، ديدگاه ابن ابي الحديد را پذيرفته و به صراحت گفته است:
از همه حدس و گمانها که بگذريم، ما در تاريخ طبري با جرياني بر ميخوريم که جاي هيچ شکيّ باقي نميگذارد که شخص موصوف در اين گفتار عمر بن خطاب است و نه هيچ کس ديگري.۴
همچنين محمد عبده معتقد است که منظور از عبارت کنايي «فلان»، خليفه دوم عمر بن خطاب بوده است.۵ گفتني است كه برخي ديگر از شارحان نهج البلاغه ـ که بيشتر از مفسّران کهن نهج البلاغه بودهاند، در شرح اين خطبه سکوت کرده و توضيح خاصي ارائه نکردهاند.۶
1.. همان، ص۳۷۴.
2.. پيام امام اميرالمومنين عليه السلام ، ج۸، ص۴۶۵.
3.. نهج البلاغه (ترجمه دشتي)، خطبه ۲۲۸. وي در کتاب روش تحقيق در نهج البلاغه نيز به اين موضوع پرداخته و همين سخنان را تکرار کرده است.
4.. پرتوي از نهج البلاغه، ج۳، ص۷۴۴.
5.. شرح نهج البلاغه(عبده)، ص۲۴۹.
6.. ر.ک: معارج نهج البلاغة، ص۳۲۹؛ اعلام نهج البلاغة، ص۱۹۲؛ الديباج الوضيّ، ص۱۸۳۱.