داشتهاند، بر مبناي اصول عقلي و مسلّمات پذيرفته شده نزد عقل و مشاهدات حسّي است؛ بر خلاف مخاطبان مسلمان يا موحّد که ميتواند نوع خطاب معصوم بر پايه نقل هم باشد.
نمونه:
1. در احتجاج امام باقر عليه السلام با زنديق مصري، استدلات امام همگي بر مبناي بديهيات عقلي و مشاهدات حسّي است.
عجباً لك لم تبلغ المشرق و لم تبلغ المغرب و لم تنزل الأرض و لم تصعد السماء و لم تجز هناك فتعرف ما خلفهنّ و أنت جاحد بما فيهنّ؛ و هل يجحد العاقل ما لايعرف؟ ...يا أخا أهل مصر! تفهّم عنّي فإنّا لانشكّ في الله أبداً؛ أما تري الشمس و القمر و الليل و النهار يلجان فلا يشتبهان و يرجعان ...؛۱
شگفتا از تو که نه به مشرق رسيدي و نه به مغرب، نه به زمين فرو رفتي و نه در آسمان بالا رفتي و نه از آن گذر کردهاي تا بداني پشت سر آنها چيست؛ و با اين حال، آنچه را در آنهاست، منکر شدي. مگر عاقل چيزي را که نميشناسد، انکار ميکند؟ ...اي برادر اهل مصر، از من بشنو و درياب که ما هرگز در باره خدا شک نداريم، مگر خورشيد و ماه و شب و روز را نميبيني که به افق درآيند و بازگردند اما مشتبه نشوند ...
به علاوه، نوع خطاب قرار دادن زنديق در اين روايت از سوي امام عليه السلام نيز قابل توجه است که با توجه به روحيه هدايت پذير او، امام عليه السلام او را با تعبير «يا أخا أهل مصر» مورد خطاب قرار ميدهند.
2. در روايت ديگري امام رضا عليه السلام از برهان سبر و تقسيم بهره ميبرند و با بيان دست کم امکان صحيح بودن عقيده مسلمانان، زنديق را وادار به تفکّر مينمايند که در هر صورت ضرري متوجه دينمداران و منفعتي متوجه کافران نخواهد بود.
أيّها الرجل! إن كان القول قولكم و ليس هو كما تقولون، ألسنا و إيّاكم شرعاً سواء؟ لا يضرّنا ما صلّينا و صمنا و زكّينا و أقررنا؟ فسكت الرجل، ثمّ قال أبو الحسن عليه السلام : و إن كان القول قولنا و هو قولنا ألستم قد هلكتم و نجونا؟۲
اي مرد، اگر قول حق، گفته شما باشد - که چنين نيست - آيا جز اين است که ما و شما همانند و برابريم؟ آنچه ما نماز گزارديم و روزه گرفتيم و زکات داديم و اقرار کرديم، ضرري براي ما ندارد؛ و اگر قول حق، گفته ما باشد - که اينگونه نيز هست - آيا نه اين است که شما هلاک شده و ما نجات يافتهايم؟
همچنين در اين روايت تأکيد امام رضا عليه السلام با عبارتهاي «و ليس هو کما تقولون» و «و هو قولنا» - که اثر خاص رواني بر مخاطب دارد - قابل توجّه است.
1.. اصول الکافي، ج۱، کتاب التوحيد، باب حدوث العالم و إثبات المحدث، ص۹۲، ح ۱.
2.. همان، ص۱۰۱، ح ۳.