صدق جابر، ثمّ قال: لعلّكم ترون أن ليس كلّ إمام هو القائم بعد الإمام الّذي كان قبله.۱
جابر راست ميگويد؛ سپس فرمود: شايد شما عقيده نداريد که هر امام، پس از امام پيشين، قائم [به امر خدا] است.
نکته مهم در اين روايت آن است که جابر۲ و ساير حاضران - که مخاطب حديث بودهاند - و حتي عنبسه۳ - که مخاطب غير مستقيم روايت است - امامي مذهب بودهاند و احتمال انحراف ايشان وجود نداشته است؛ از اين رو، امام باقر عليه السلام براي متذکّر ساختن ايشان به امامت امام صادق عليه السلام و اين که هر امامي قائم به امر خداست، پاسخ سؤال جابر را اينگونه بيان فرمودند. اما مسلّما چنين روايتي از جانب معصوم عليه السلام خطاب به يک فرد ناووسي مذهب۴ - که به دنبال بهانه براي عقيده باطل خويش ميگردد - صادر نخواهد شد.
مؤمن و غير مؤمن
ديگر خصوصيت اعتقادي مؤثّر در نوع خطاب معصوم عليه السلام را بايد ميزان معرفت و درجه تقواي مخاطب دانست؛ يعني خطابهاي معصومان عليهم السلام حتي نسبت به همه شيعيان و پيروان آن بزرگواران نيز يکسان نيست؛ بلکه ايشان در بيان حقايق و معارف الهي، قوت ايمان و ظرفيت اعتقادي مخاطب را نيز در نظر ميگرفتند و مطابق با آن حديث ايراد مينمودند؛ به گونهاي که حتي شيعيان امامي و شاگردان ايشان نيز همگي به صورت يکسان مورد خطاب معصوم عليه السلام قرار نميگرفتند.
نمونه:
1. أبو حمزه [ثمالي] به امام باقر عليه السلام عرض ميکند که شيعيان درباره تفسير آيه مبارک (عمّ يتسائلون * عن النبأ العظيم)5 سؤال ميکنند. امام عليه السلام پاسخ گفتن به اين سؤال را به صلاحديد خود برميشمارند:
عن أبي حمزة عن أبي جعفر عليه السلام قال: قلت له: جعلت فداك! إنّ الشيعة يسألونك عن تفسير هذه
1.. الکافي، ج۲، کتاب الحجّة، باب الإشارة و النصّ علي أبي عبد الله جعفر بن محمد الصادق عليهما السلام ، ص۸۰و۸۱، ح۷.
2..کشّي در روايتي ترحّم امام صادق عليه السلام در باره او را نقل ميکند که فرمود: «رحم الله جابر الجعفي کان يصدق علينا» (.ر.ک: اختيار معرفة الرجال، ج۲، ص۴۳۶). همچنين شيخ طوسي روايتي نقل ميکند که او هفتاد هزار حديث از اسرار اهل بيت عليهم السلام را از امام باقر عليه السلام دريافت کرده است.
3.. نجاشي در مورد او ميگويد: «عنبسة بن بجاد العابد، مولي بني أسد، کان قاضياً، ثقة، روي عن أبي عبد الله عليه السلام ، له کتاب» (رجال النجاشي، ص۳۰۲).
4.. ناووسيه: گروهي که معتقد به مهدويت و غيبت امام صادق عليه السلام شده و معتقدند آنحضرت زنده است و نميميرد تا آنکه ظهور کند و ولايت مردم را به عهده بگيرد (ر.ک: نشوء المذاهب و الفرق الإسلامية، ص۶۳).
5.. سوره نبأ، آيه ۱و۲.